جامع ترین پایگاه نسخ خطی با عنوان «مخطوطات» رونمایی می شود

به گزارش سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، حجت الاسلام اکبر راشدی نیا، معاون پژوهشی مرکز تحقیقات کامیپوتری علوم اسلامی امروز سه شنبه دوم تیرماه ضمن تسلیت ایام ماه محرم و تاسوعا و عاشورای حسینی در گفت وگو با خبرنگاران با اعلام این خبر اظهارکرد: با توجه به ضرورت احیا و ماندگارسازی متون کهن و نسخ خطی، همچنین نیاز مبرم محققان و پژوهشگران در جهان اسلام و حتی فراتر از آن اسلام پژوهان اقصی نقاط جهان، مرکز نور به عنوان پیشران و پیشگام به خدمت درآوردن فناوری های نوین در علوم اسلام و انسانی بر آن شد تا با نگاهی ژرف و تحولی عمیق در این عرصه ورود داشته باشد.

استاد حوزه و دانشگاه افزود: در همین راستا با تجمیع، شناسایی و دسترس‌پذیر کردن نسخه‌های خطی، نخستین گام در مسیر احیای هوشمند میراث مکتوب جهان اسلام را برداشتیم و در گام نخست با امضای تفاهم نامه همکاری با مرکز اسناد و کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران اقدام به دیجیتال سازی نسخ خطی با ابزار پژوهشی ویژه نمودیم بطوریکه  با تکیه بر فناوری‌های نوین و ظرفیت هوش مصنوعی، زمینه جست‌وجو، تحلیل، تصحیح و بهره‌برداری گسترده‌تر پژوهشگران از این گنجینه ارزشمند را فراهم می‌کند.

رئیس پژوهشکدۀ علوم اسلامی و انسانی دیجیتال ادامه داد: اهمیت این پایگاه فقط در گردآوری نسخه‌های خطی خلاصه نمی‌شود. تجمیع اطلاعات نسخه‌ها، شناسایی محل نگهداری آن‌ها، یکپارچه‌سازی داده‌ها و فراهم کردن امکان دسترسی پژوهشگران، در واقع زیرساختی تازه برای بازخوانی میراث اسلامی ایجاد می‌کند.

وی خاطرنشان کرد: سال‌هاست که بخشی از نسخه‌های خطی در کتابخانه‌های بزرگ و بخشی دیگر در مجموعه‌های کوچک و پراکنده نگهداری می‌شوند و همین پراکندگی، مسیر تحقیق را دشوار کرده است. پایگاه جامع نسخ خطی (مخطوطات) می‌تواند این فاصله را کاهش دهد و نخستین نقشه روشن از داشته‌های مکتوب ما ارائه دهد.

حجت الاسلام راشدی نیا تصریح کرد:اهمیت اصلی این طرح، زمانی بیشتر آشکار می‌شود که آن را مقدمه‌ای برای ورود هوش مصنوعی به حوزه نسخ خطی بدانیم. اگر نسخه‌ها به‌صورت نظام‌مند شناسایی و دیجیتال‌سازی شوند، در گام‌های بعدی می‌توان آن‌ها را به متونی قابل جست‌وجو تبدیل کرد، نسخه‌های مختلف یک اثر را با یکدیگر سنجید و فرایند تصحیح و احیای متون را تسهیل کرد. این همان نقطه‌ای است که احیای میراث، از یک کار زمان‌بر و محدود، به فرایندی هوشمند و شتاب‌گرفته تبدیل می‌شود.

وی بیان کرد: در حقیقت، پایگاه جامع نسخ خطی فقط یک بانک اطلاعاتی نیست؛ بلکه سکوی آغاز برای بازگرداندن میراث مکتوب اسلامی به متن حیات علمی امروز است.

استاد حوزه علمیه قم ادامه داد: هرچه این زیرساخت دقیق‌تر و فراگیرتر شکل بگیرد، امکان کشف آثار ناشناخته، اولویت‌بندی متون مهم و بهره‌برداری علمی از آن‌ها بیشتر خواهد شد. از این منظر، این پایگاه را باید نه یک پروژه معمولی، بلکه آغاز یک تحول تمدنی در صیانت و احیای هوشمند میراث اسلامی دانست.

حجت الاسلام راشدی نیا با بیان اینکه رسالت مرکز نور؛ تسهیل دسترسی به منابع علوم اسلامی است، گفت: در راستای این رسالت، آنچه لازم است انجام گیرد، اولاً شناسایی منابع، ثانیاً دیجیتال‌سازی منابع، و ثالثاً تحلیل و غنی‌سازی منابع است. این کار، تقریباً نزدیک به چهار دهه است که در مرکز تحقیقات آغاز شده است. منابع علوم اسلامی و این مدارک، در قالب‌های مختلفی وجود دارند؛ از جمله در قالب کتاب‌های چاپی. مرکز در طول این چهار دهه فعالیت توانسته است حدود یکصد و پنجاه هزار جلد کتاب را در حوزه علوم اسلامی شناسایی، دیجیتال‌سازی و عملیات لازم را در راستای تحلیل و غنی‌سازی آن‌ها انجام دهد، و این منابع در پایگاه نورلایب عرضه شده‌اند.

وی ادامه داد: بخشی از این منابع، به‌ویژه پژوهش‌های اخیر، در قالب ژورنال‌های علمی، مجموعه‌مقالات و مجلات منتشر شده‌اند که این‌ها نیز شناسایی شده‌اند. نزدیک به دو میلیون مقاله علمی که در حدود یکصد و پنجاه سال اخیر در جهان اسلام تولید شده و در نقاط مختلف جغرافیای جهان اسلام انتشار یافته‌اند، شناسایی و همگی دیجیتال‌سازی شده‌اند و در پایگاه نورمگز عرضه می‌شوند.

بخش دیگری از محتوای علمی جهان اسلام در قالب پایان‌نامه عرضه شده است که مرکز نور توانسته با ارتباط با دانشگاه‌های بزرگ کشور پایگاهی را با عنوان نورداک راه‌اندازی کرده و بیش از 150 هزار پایان‌نامه را در اختیار پژوهشگران قرار دهد.

معاون پژوهشی مرکز نور با بیان اینکه یکی بخش قابل توجهی از محتوای علمی جهان به صورت خطی و در کتابخانه‌های پراکنده در سراسر جهان نگهداری می‌شود بر ضرورت ایجاد پایگاه جامع مخطوطات تأکید کرده و اظهار داشتند: تمامی فرایند رصد و شناسایی مجموعه آثار خطی در جهان اسلام، توسط  مرکز انجام می‌شود، مجموعه‌ای در داخل مرکز تشکيل شده است برای شناسایی منابع، که این‌ها تمامی منابع موجود در جهان اسلام را شناسایی و بر اساس اولویت و امکان دسترسی در دستور کار قرار می‌دهند.

ضرورت ایجاد پایگاه جامع نسخ خطی

راشدی نیا با اشاره به اهمیت راه اندازی پایگاه جامع نسخ خطی در کشور، تصریح کرد: چندی پیش در خصوص پروژه دیگری با جمعی از کارشناسان و صاحب نظرانی ملاقات کردم. تیمی بودند که زیر نظر اتحادیه اروپا فعالیت می‌کردند و درصدد گردآوری نسخه‌های خطی سه تن از بزرگ‌ترین فیلسوفان جهان اسلام بودند؛ یعنی آثار فارابی، آثار بوعلی سینا و آثار ملاصدرا. تلقی آنان این بود که بخش قابل توجهی از آثار این فیلسوفان در ایران وجود دارد؛ از این‌رو به ایران نیز آمده بودند و مدتی در ایران اقامت داشتند. سرگروه آنان استاد دانشگاهی فرانسوی بود؛ که اصالتاً لبنانی بود و این کار یکی از پروژه‌هایی بود که توسط اتحادیه اروپا پشتیبانی می‌شد.

وی افزود: در کشور ما کار گسترده‌ای در زمینۀ نسخ خطی انجام نشده است. البته کارهایی در این زمینه شکل گرفته و اقداماتی نیز انجام شده است، اما کار جامعی و گسترده‌ای که بتواند همۀ نیازهای پژوهشگران را پوشش دهد، هنوز به‌طور کامل محقق نشده است. مرکز تحقیقات نیز در راستای همان رسالت خود، که پیش‌تر عرض کردم، به این کار اقدام کرده است.

حجت الاسلام راشدی نیا در پایان گفتگوی خود به زمان رونمایی این پایگاه اشاره کرد و گفت: با تلاشی که همکاران ما در مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی انجام می‌دهند امیدوارم فاز نخست این پروژ در اواخر شهریور رونمایی شود.