تشییع رهبر شهید؛ تبلور سرمایه اجتماعی ملت

حجت‌الاسلام علی مخدوم، عضو گروه مطالعات اجتماعی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، در گفت‌وگو با خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، با تسلیت فرارسیدن ایام محرم و شهادت امام حسین(ع)، همچنین شهادت و تشییع امام شهید، حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، اظهار داشت: امیدواریم خداوند متعال به همه ما توفیق پاسداری از آرمان‌ها و خون پاک شهیدان را عنایت فرماید.

وی با تبیین آثار اجتماعی شهادت، خون شهید را یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های نمادین هر جامعه دانست و افزود: خون شهید این ظرفیت را دارد که به سرمایه‌ای اجتماعی تبدیل شود و ضمن تقویت ارزش‌های مشترک، زمینه‌ساز حرکت، پویایی و برکت در جامعه باشد.

عضو گروه مطالعات اجتماعی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با اشاره به اینکه میزان اثرگذاری خون شهید با جایگاه شخصیت شهید ارتباط مستقیم دارد، تصریح کرد: هرچه منزلت و ابعاد شخصیتی شهید برجسته‌تر باشد، ماندگاری و گستره آثار آن خون او و برکات آن به صورت طولی و عرضی نیز افزایش می‌یابد. روشن‌ترین نمونه این حقیقت، آثار خون و شهادت حضرت اباعبدالله الحسین(ع) است که با گذشت قریب چهارده قرن، همچنان منشأ حرکت، برکت و بیداری برای جهان اسلام و همه آزادگان جهان به شمار می‌رود.

وی با بیان اینکه درباره آثار معنوی خون شهید می‌توان سخن بسیار گفت، خاطرنشان کرد: آنچه در این بحث مورد توجه است، آثار اجتماعی خون شهید و نقش آن در تقویت سرمایه اجتماعی است؛ چراکه خون شهید، افزون بر ایجاد حرکت و برکت، متناسب با جایگاه شهید، می‌تواند دامنه اثرگذاری خود را در جامعه گسترش دهد.

حجت‌الاسلام مخدوم نخستین اثر اجتماعی خون شهید را تقویت هویت جمعی دانست و گفت: شهادت، روایت مشترکی از ایمان، ایثار و دفاع از ارزش‌هاست. شهید با عمل خود نشان می‌دهد که چگونه می‌توان همه داشته‌های خویش را در راه دفاع از حقیقت، دین و ارزش‌های الهی فدا کرد و همین روایت مشترک، احساس تعلق به یک هویت واحد را در جامعه تقویت می‌کند.

وی با اشاره به تجربه انقلاب اسلامی و دوران دفاع مقدس افزود: مرور مقاطع مختلف تاریخ انقلاب نشان می‌دهد که حضور، تشییع و یاد شهدا همواره موجب افزایش انسجام فرهنگی و اجتماعی شده و احساس تعلق به جامعه را تقویت کرده است. خون شهید در جامعه اسلامی سرمایه‌ای نمادین است که هنگامی که در کنار ارزش‌هایی همچون حق‌طلبی، عدالت‌خواهی و دفاع از مظلوم قرار می‌گیرد، اعتماد عمومی را افزایش داده و پیوندهای اجتماعی میان مردم را مستحکم می‌سازد.

عضو گروه مطالعات اجتماعی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی ادامه داد: آنچه امروز پس از شهادت امام شهید در جامعه مشاهده می‌شود، از حضور گسترده مردم در مراسم‌های مختلف گرفته تا افزایش همدلی و احساس مسئولیت اجتماعی، بیانگر تقویت سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی است و این مسئله ریشه در تقویت هویت جمعی دارد.

وی دومین کارکرد مهم خون شهید را بازسازی هویت جمعی در شرایط بحران عنوان کرد و گفت: هر جامعه‌ای ممکن است بر اثر مشکلات مدیریتی، فشارهای اقتصادی، تحریم‌های ظالمانه یا برخی کاستی‌ها، با آسیب در سرمایه اجتماعی و هویت جمعی مواجه شود. در چنین شرایطی، دشمنان نیز تلاش می‌کنند با ایجاد اختلاف و کاهش انسجام، جامعه را دچار تفرقه و تزلزل کنند.

حجت‌الاسلام مخدوم با تأکید بر اینکه شهادت، به‌ویژه شهادت شخصیت‌های بزرگ، مانع گسترش این آسیب‌ها می‌شود، اظهار داشت: شهادت یک روایت کلان و وحدت‌بخش می‌آفریند که می‌تواند بحران‌های ملی و مذهبی را مدیریت کند. خون شهید در گام نخست از گسترش اختلاف‌ها جلوگیری می‌کند و سپس با احیای هویت مشترک، زمینه‌های انسجام اجتماعی و ملی را دوباره فراهم می‌سازد.

وی خاطرنشان کرد: از همین رو، خون شهید را باید یکی از مهم‌ترین عوامل بازسازی سرمایه اجتماعی و احیای همبستگی ملی در جامعه اسلامی دانست؛ ظرفیتی که هرچه جایگاه شهید والاتر باشد، آثار آن نیز عمیق‌تر، گسترده‌تر و ماندگارتر خواهد بود.

کارکردهای اجتماعی فرهنگ شهادت

حجت‌الاسلام علی مخدوم در ادامه تحلیل خود از کارکردهای اجتماعی فرهنگ شهادت، به آثار مهم دیگر خون شهید در جامعه اشاره کرد و گفت: شهادت تنها یک رخداد تاریخی یا عاطفی نیست، بلکه پدیده‌ای اثرگذار در ساختارهای اخلاقی و اجتماعی جامعه است.

وی «ایجاد همبستگی اخلاقی» را چهارمین اثر خون شهید دانست و تصریح کرد: تجربه‌های اجتماعی نشان می‌دهد که با بدرقه شهدا، فضای عمومی جامعه برای مدتی دگرگون می‌شود؛ مردم نسبت به یکدیگر مهربان‌تر، مسئولیت‌پذیرتر و در خدمت‌رسانی فعال‌تر می‌شوند. هرچه جایگاه شهید والاتر باشد، این همبستگی گسترده‌تر خواهد بود و نمونه کامل آن در فرهنگ عاشورا و مناسک اربعین قابل مشاهده است که جلوه‌ای از همبستگی اخلاقی در سطح جهانی را رقم زده است.

این پژوهشگر حوزه مطالعات اجتماعی، پنجمین اثر خون شهید را «تقویت هنجارهای اجتماعی و نظارت اخلاقی» عنوان کرد و گفت: فرهنگ شهادت نوعی معیار ارزشی در جامعه ایجاد می‌کند که هم مسئولان و هم مردم را نسبت به وظایف اجتماعی حساس‌تر می‌سازد. این فرهنگ موجب ارتقای اعتماد عمومی و تقویت هنجارهایی همچون صداقت، تعهد، خدمت به مردم و مسئولیت‌پذیری می‌شود.

حجت‌الاسلام مخدوم در ادامه «افزایش مشارکت اجتماعی» را ششمین اثر خون شهید برشمرد و افزود: فرهنگ شهادت، افراد را به حضور فعال در عرصه‌های اجتماعی و فعالیت‌های خیرخواهانه سوق می‌دهد و زمینه‌ساز مسئولیت‌پذیری جمعی می‌شود. 

وی با اشاره به مراسم تشییع و حضور گسترده مردم، این صحنه‌ها را جلوه‌ای از مشارکت داوطلبانه و خودجوش دانست و تأکید کرد: چنین حضورهایی برخاسته از ایمان و سرمایه اجتماعی جامعه است، نه فقط عوامل بیرونی.

وی «تولید معنا در جامعه» را هفتمین اثر فرهنگ شهادت دانست و تصریح کرد: شهادت، رنج و فقدان را در چارچوبی معنادار قرار می‌دهد و آن را به فداکاری در راه ارزش‌های الهی تبدیل می‌کند. این نگاه، جامعه را از فردگرایی صرف به سوی مسئولیت جمعی سوق داده و ارزش‌هایی مانند عدالت، ایمان و عزت اجتماعی را برجسته می‌سازد.

این عضو گروه مطالعات اجتماعی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در ادامه «انتقال ارزش‌ها میان نسل‌ها» را هشتمین اثر خون شهید عنوان کرد و گفت: فرهنگ شهادت، شکاف‌های نسلی را کاهش داده و ارزش‌هایی همچون ایثار، مقاومت و مسئولیت‌پذیری را در میان نسل‌های جدید زنده نگه می‌دارد. 

وی با اشاره به الگوهای تاریخی در فرهنگ شیعه، تأکید کرد: شهادت همواره حامل پیام‌هایی ماندگار برای همه نسل‌ها بوده و امروز نیز می‌تواند پیوند نسل جوان با این ارزش‌ها را تقویت کند.

از پرهیز از قطبی‌سازی تا تبدیل احساس به کنش پایدار

حجت‌الاسلام علی مخدوم در ادامه تبیین آثار اجتماعی فرهنگ شهادت، به دو اثر مهم دیگر از خون شهید اشاره کرد و گفت: یکی از مهم‌ترین کارکردهای فرهنگ شهادت، افزایش تاب‌آوری اجتماعی است؛ به‌گونه‌ای که الگوهای ایثار و فداکاری در میان شهدا، جانبازان و ایثارگران همواره نماد پایداری جامعه بوده‌اند.

وی افزود: جامعه‌ای که چنین الگوهایی را در حافظه تاریخی خود دارد، در برابر فشارهای اقتصادی، روانی و رسانه‌ای از مقاومت بیشتری برخوردار است. 

حجت الاسلام مخدوم با تأکید بر نقش خانواده‌های شهدا و ایثارگران در تقویت این تاب‌آوری تصریح کرد: این واقعیت به معنای نادیده گرفتن مشکلات مردم نیست و رفع فشارهای اقتصادی همچنان وظیفه مسئولان است، اما بخش مهمی از توان ایستادگی جامعه ریشه در فرهنگ ایثار دارد.

این پژوهشگر اجتماعی، دهمین اثر خون شهید را «پیوند دینداری با زندگی اجتماعی» دانست و گفت: فرهنگ شهادت، دینداری را از سطح احساسات فردی فراتر برده و آن را به مسئولیت اجتماعی، عدالت‌خواهی و تعهد اخلاقی پیوند می‌زند؛ به‌گونه‌ای که فرد دیندار در پرتو این فرهنگ خود را نسبت به سرنوشت دیگران مسئول می‌بیند.

حجت‌الاسلام مخدوم در ادامه با اشاره به دو شرط مهم برای اثربخشی این فرهنگ در جامعه، نخستین شرط را «فراگیری و پرهیز از قطبی‌سازی» عنوان کرد و اظهار داشت: شهید متعلق به همه جامعه است و نباید آن را به یک گروه یا جناح خاص محدود کرد. آثار خون شهید مانند پاکیزگی یک شهر، همه شهروندان را دربرمی‌گیرد حتی شامل حال کسانی که دقت در حفظ این طهارت و پاکی شهر نداشته باشند هم می‌شود. و کارکرد اصلی آن انسجام‌بخشی اجتماعی است. و شهیدی به عظمت امام شهید ما متعلق به همه اقشار این جامعه است حتی اقشاری که قدر نورانیت و گرمای این خورشید را نداشته باشند هم هست. آن عظمت را به نباید به اندازه گروهی خاص تقلیل داد.

وی دومین شرط را «تبدیل احساس به کنش پایدار» دانست و افزود: اگرچه سوگواری و جنبه‌های عاطفی و احساسی، بخشی جدایی‌ناپذیر از فرهنگ دینی است، اما این احساسات باید به رفتارهای اجتماعی ماندگار تبدیل شود. روحیه خدمت، همدلی، فعالیت‌های داوطلبانه و کمک به نیازمندان باید از مناسبت‌های سوگواری فراتر رفته و در سبک زندگی اجتماعی نهادینه شود.

این عضو گروه مطالعات اجتماعی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در جمع‌بندی گفت: خون شهید ظرفیت عظیمی برای تقویت سرمایه اجتماعی دارد که در قالب تقویت هویت جمعی، انسجام اجتماعی، مشارکت مردمی، تولید معنا و انتقال ارزش‌ها میان نسل‌ها تجلی می‌یابد.

وی تأکید کرد: تحقق کامل این ظرفیت‌ها در گرو فراگیر ماندن روایت شهدا و تبدیل احساسات به رفتارهای پایدار اجتماعی است و در این صورت، خون شهید می‌تواند سرچشمه همدلی، مسئولیت‌پذیری، ایثار و امید در جامعه باشد.