مصاحبه بالینی رمزگشای انگیزههای حضور مردم در خیابانهاست
اشاره: درک عمیق پدیدههای اجتماعی، بهویژه حضور آگاهانه و حماسی مردم در صحنههای ملی و فراملی، نیازمند فراتر رفتن از آمارهای سطحی و اتکا به روشهای تحقیق کیفی و میدانی است. مصاحبه بالینی با تمرکز بر تجربه زیسته افراد، لایههای پنهان معنوی و انقلابی را آشکار میسازد. همچنین روش گروه کانونی با ایجاد بستر تعامل و بارش فکری، امکان تولید دانش جمعی و رمزگشایی از انگیزههای همبستگیخواهانه را فراهم میآورد. این رویکردها اگرچه زمانبر و نیازمند مهارتهای تخصصی هستند، اما به جای توصیفِ صرفِ رفتار، به تبیینِ ژرفایِ معنا و باورهای زمینهساز حضور مردم در عرصههای انقلابی میپردازند و راهگشای سیاستگذاری فرهنگیِ واقعبینانه خواهند بود.
در همین راستا خبرنگار با حجت الاسلام کریم خان محمدی عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) گفتوگویی با خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، انجام داده است که مشروح آن در ادامه خواهد آمد:
رسا ـ برای شناخت مسائل اجتماعی و آسیبهای جامعه، چه روشهای تحقیقاتی مناسب هستند؟
برای شناخت واقعی مسائل اجتماعی، ما نیازمند تحقیقات میدانی و مصاحبههای بالینی هستیم. البته ممکن است جامعه مورد مطالعه ما به وسعت جوامع کلی نباشد، اما میتوانیم با تمرکز بر عمق، شناخت دقیقتری به دست آوریم. مثلاً اگر با سی جوان در یک زندان مصاحبه کنیم، میتوانیم اطلاعات ارزشمندی درباره علل و عوامل آسیبهای اجتماعی به دست آوریم.
رسا ـ اشاره کردید به مصاحبه بالینی. میتوانید بیشتر توضیح دهید که منظور از مصاحبه بالینی چیست و چگونه انجام میشود؟
بله، مصاحبه بالینی یکی از مهمترین روشهای تحقیقات میدانی است. در این نوع مصاحبه، شما با افرادی که تجربه زیسته خاصی دارند، به صورت مستقیم و عمیق گفتگو میکنید. این کار نیازمند فردی است که علاوه بر تسلط بر جامعهشناسی و روانشناسی و مردمشناسی، اندیشمند و دانشمند باشد و بتواند شرایط مناسبی برای گفتگو فراهم کند. گاهی اوقات شرایط را به گونهای فراهم میکنید که مصاحبهشونده کاملاً همدلانه و صادقانه همه حقایق را با شما در میان میگذارد. سپس این اطلاعات را تجزیه و تحلیل میکنید و نتیجهگیری میکنید.
رسا ـ هدف اصلی از انجام این تحقیقات چیست؟
هدف اصلی این است که راهکارهایی برای جلوگیری از آسیبهای اجتماعی مانند اعتیاد جوانان پیدا کنیم. ما باید کشف کنیم که چه کار کنیم که جوانها به سمت اعتیاد نروند. اینها سؤالات اساسی هستند که از طریق مصاحبه بالینی میتوان به آنها پاسخ داد.
رسا ـ در علوم اجتماعی، اصطلاحاتی مانند آسیب اجتماعی و کجروی به کار میرود. میتوانید تفاوت این دو مفهوم را توضیح دهید؟
بله، این یک نکته مهم است. آسیبشناسی یا پاتولوژی اجتماعی به بررسی آسیبهای موجود در جامعه میپردازد. کجروی نوعی از آسیب در علوم اجتماعی محسوب میشود، اما هر نوع آسیبی کجروی نیست. مثلاً طلاق یک آسیب اجتماعی محسوب میشود، اما لزوماً کجروی نیست. اعتیاد هم آسیب است، اما هر معتادی کجرو نیست. فرد معتاد ممکن است نمازخوان و متدین باشد، اما به دلایلی گرفتار اعتیاد شده است. برخی معتادان حتی بعد از اعتیاد هم نماز میخوانند.
رسا ـ پس میتوان گفت که آسیب و کجروی دو مفهوم متفاوت هستند؟
بله، هرچند که این دو مفهوم ارتباط نزدیکی با هم دارند. فرد معتاد به مرور زمان ممکن است نماز را ترک کند و اگر پولی برای تأمین مواد نداشته باشد، به دزدی روی میآورد. بنابراین هر کجروی آسیب است، اما هر آسیبی کجروی نیست. از منظر اسلامی، هر نوع کجروی آسیب محسوب میشود، در حالی که از نگاه غربی گاهی کجرویهای خفیف را ضروری جامعه میدانند. اما در هر جامعهای کجروی وجود دارد و انسانهایی هستند که مرتکب خلاف میشوند.
رسا ـ به عنوان یک محقق علوم اجتماعی، چه روشهای تحقیقاتی دیگری را به دانشجویان و پژوهشگران توصیه میکنید؟
یکی از روشهای مهم تحقیق، مصاحبه گروه کانونی یا فوکوس گروپ است. برای آشنایی بیشتر با این روش، میتوانید در اینترنت یا کتابهای روش تحقیق جستجو کنید. این روش در دنیا بسیار معروف است و در ایران هم به آن «مصاحبه گروه کانونی» یا «گروه کانونی» گفته میشود.
رسا ـ میتوانید توضیح دهید که فوکوس گروپ چیست و چگونه انجام میشود؟
بله، فوکوس گروپ یا گروه کانونی روشی است که در آن، به جای مصاحبه با افراد به صورت جداگانه، یک گروه از افراد را جمع میکنید و مشاهده گروهی انجام میدهید. طبق کتابهای روش تحقیق، تعداد افراد معمولاً بین ۷ تا ۱۱ نفر است. برای انتخاب افراد، باید کسانی را دعوت کنید که تجربه زیسته در آن حوزه دارند یا تخصص خاصی دارند. مثلاً اگر موضوع تحقیق شما درباره طلاب است، از خانمهایی که همسرشان طلبه است دعوت میکنید. یا اگر درباره تجربیات جبهه میخواهید تحقیق کنید، از افرادی که در جبهه حضور داشتند دعوت میکنید.
رسا ـ آیا شرایط خاصی برای انتخاب افراد وجود دارد؟
بله، شرط مهم این است که افراد با هم ناآشنا باشند، اما همگی در آن حوزه خاص اطلاعات یا تجربه داشته باشند. این افراد کنار هم جمع میشوند در یک سالن یا اتاقی که میز و صندلی وجود دارد. بعد یک موضوع را برایشان مطرح میکنید و در یک حوزهای با هم بحث میکنند.
ابتدا یک سوال مطرح میکنید. مدیر جلسه به افراد توضیح میدهد که موضوع بحث ما این است و میخواهیم که در این موضوع از نظر افراد استفاده کنیم. حالا این افراد ممکن است متخصص باشند یا صاحب تجربه زیسته باشند. به نوبت به افراد وقت میدهید. مثلاً میگویید هر کدام ۱۰ دقیقه صحبت کنید یا هر کدام ۵ دقیقه صحبت کنید. البته اینجا باید محیط مناسبی باشه. شما باید سالنی داشته باشید یا مثلاً یه اتاقی داشته باشید که حلقهای باشه. پذیرایی ازشان داشته باشید بالاخره چایی نسکافهای. گاهی اوقات مثلاً با یه ناهار شروع میکنند یا مثلاً صبحانه شروع میکنند.
رسا ـ چه مزایایی دارد که در حین این گفتگو اطلاعات جدید تولید میشود؟
این مهمترین امتیاز فوکوس گروپ است. در حین بحث، اصطلاحاً «بارش فکری» رخ میدهد. این اصطلاح یعنی ممکن است اول طرف یه چیزی ذهنش نیاد. مثلاً اولین کس صحبت میکنه، نوبت میرسه دومی، دومی، سومی صحبت میکنه، اون اولی هی یادداشت میکنه. یعنی نکاتی که قبلاً به ذهنش نمیرسید به یادش میاد. این گروه کانونی مهمترین امتیازش اینه که بارش فکری رخ میدهد و در حین گفتگو اطلاعات جدید تولید میشود.
رسا ـ چه مزایا و معایب دیگری دارد؟
از جمله مزایای این روش میتوان به سرعت عمل اشاره کرد. یعنی شما هفت هشت نفر رو در دو ساعت یک ساعت و نیم باهاشان مصاحبه میکنید، به جای اینکه بریزید سراغ هفت هشت نفر تک تک وقت بگیرید. اینها رو دعوت کردید در یک جا باهاشان مصاحبه میکنید. همچنین بارش فکری و تولید اطلاعات جدید از دیگر مزایای این روش است و عمق بالای اطلاعات به دست آمده از ویژگیهای برجسته آن محسوب میشود.
اما معایبی هم دارد. از جمله اینکه نیاز به مکان مناسب دارد و هزینهبر است چون شما باید جای مناسب داشته باشید، مکان مناسب داشته باشید، حتماً باید چای نسکافه ناهاری داشته باشید، مکانی داشته باشید. همچنین دشواری تجزیه و تحلیل اطلاعات به دست آمده چون در هم برهم است از معایب دیگر این روش محسوب میشود.
رسا ـ دانشجویان و پژوهشگران چگونه میتوانند از این روش در پایاننامههای خود استفاده کنند؟
اگر بخواهید پایاننامه خود را با این روش بنویسید، باید چند جلسه فوکوس گروپ برگزار کنید. معمولاً ۵ جلسه کافی است. در هر جلسه ۷ تا ۱۰ نفر شرکت میکنند. افراد هر جلسه باید متفاوت باشند. مثلاً اگر ۵ جلسه برگزار کنید و در هر جلسه ۱۰ نفر شرکت کنند، در مجموع با ۵۰ نفر مصاحبه کردهاید. تعداد جلسات را تا زمانی ادامه میدهید که اطلاعات جدیدی به دست نیاید؛ یعنی زمانی که دیگر حرفها تکراری شوند.
رسا ـ آیا میتوانید یک مثال عملی از کاربرد این روش بزنید؟
بله، یک مثال عملی دارم. صدا و سیما یک بار مرا برای ناهار دعوت کرد تا درباره علت استقبال مردم از آقای پاشایی، خواننده پاپ که فوت کرده بود، بحث کنیم. در آن جلسه حدود ۱۰ نفر از اساتید رشتههای مختلف علوم اجتماعی حضور داشتند. هر نفر ۵ تا ۶ دقیقه صحبت میکرد و بعد نظرات دیگران نقد میشد. در پایان، حاصل بحث را در یک بروشور رنگی منتشر کردند که بسیار زیبا درآمده بود. اگر این ۱۰ نفر جداگانه مصاحبه میشدند، حرفها تکراری میشد و نقد نمیشد، اما در این جلسه چون نظرات در مقابل هم قرار میگرفت، کار علمیتر و قویتری تولید شد.
رسا ـ در پایان، چه پیامی برای مخاطبان و پژوهشگران دارید؟
توصیه من این است که از دل این موضوعات و بحثها، میتوانید ایدههای جدیدی برای تحقیق بگیرید. اگر موضوعی که قبلاً گرفتهاید، در شرایط فعلی قابل انجام نیست، اشکال ندارد میتوانید موضوع را تغییر دهید. مهم این است که کاری انجام دهید که به درد بخورد و بتوانید از آن مقاله بنویسید، نه اینکه فقط برای گرفتن نمره از کلاس باشد. این کار فایدهای ندارد و فقط وقت و انرژی شما را هدر میدهد.
رسا ـ بسیار سپاسگزاریم از وقتی که در اختیار ما قرار دادید.