روضههای خانگی؛ پیشران هویت فرهنگی و هسته مقاومت تشیع در طول تاریخ
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، حجتالاسلام والمسلمین محسن قنبریان استاد حوزه علمیه شنبه 25 بهمن در نشست علمی «روضه خانگی، هسته مقاومت فرهنگی» که در دانشگاه باقرالعلوم(ع) برگزار شد، پس از نام بردن از سه موقف تاریخی تشیع با بیان اینکه در عصر ائمه هدی(ع)، خانواده مهمترین نهاد تشیع بوده است، گفت: در دوره اول، عمده روضههای خانگی علاوه بر رثای سید مظلومان حضرت اباعبدالله الحسین(ع)، به معرفی و تقابل با «دیگری» یعنی ائمه جور میپرداختند.
حجت الاسلام والمسلمین قنبریان با اشاره به نمونههای تاریخی گفت: کمیت اسدی که هم شاعر، هم فقیه و هم از یاران اهلبیت بود و در نهایت نیز به شهادت رسید، در ایامالبیض به حضور امام باقر(ع) رسید و در منزل ایشان اشعاری در مدح و مرثیه حضرت اباعبدالله(ع) قرائت کرد. امام باقر(ع) اهل خانه را فراخواندند و همه در این مجلس گریستند.
وی همچنین با اشاره به داستان جعفر بن عفان طائی و ابوهارون مکفوف تصریح کرد: امام صادق(ع) به ابوهارون تأکید داشتند که شعر و انشاد را با سوز و اخلاص بخواند. در این دوره، شخصیتهایی به عنوان «منشد» شناخته میشدند؛ یعنی کسانی که نقش مداح و روایتگر مصائب را داشتند، نه صرفاً شاعر.
وی افزود: در این مجالس، خردهفرهنگهای آیینی ویژهای شکل گرفته بود؛ برای نمونه، هنگام انشاد روضه حضرت علیاصغر(ع)، اگر کسی کودکی خردسال داشت، او را در دستان امام صادق(ع) قرار میداد و فضای مجلس به شدت متأثر و هیجانی میشد.
این کارشناس مذهبی با تأکید بر اینکه در دوره ائمه، یک فرهنگ منسجم حول روضههای خانگی شکل گرفته بود، گفت: مطابق اشعاری که از آن دوره به دست ما رسیده، این مجالس علاوه بر رثای اهلبیت(ع)، به معرفی «دیگری» یعنی حاکمان جور میپرداخت و نسبت به آنان ابراز انزجار میکرد. در واقع روضه خانگی پیشران هویت فرهنگی شیعه بود.
قنبریان در ادامه به دوره دوم تاریخی اشاره کرد و گفت: در دورهای که نهاد تشیع صاحب دولت شد، یعنی در عصر آلبویه، سربداران، فاطمیان و صفویه، عزاداریها و روضهها گسترش یافت. اما در این دوران «دیگری» تشیع، اهل عامه بودند و گاه گروههایی مانند حنبلیها مانع برگزاری روضهها میشدند.
وی با اشاره به رخدادهای تاریخی افزود: در سال ۴۰۶ هجری قمری، در دوره سلجوقیان، در روز عاشورا نزاع و کشتار بزرگی رخ داد که موجب محدودیتهایی در سالهای بعد شد. در همین شرایط، روضههای خانگی گسترش یافت و نقشهای تازهای پیدا کرد.
حجت الاسلام والمسلمین قنبریان تأکید کرد: اگر دوره حضور ائمه اطهار(ع) را استثنا کنیم، در عصر غیبت، زنان پیشران اصلی روضههای خانگی بودند. در این دوره عناوینی مانند نوحهسرا پدید آمد و سرمایه بزرگی در حوزه شعر و آیین شکل گرفت.
وی ادامه داد: در فرهنگ عمومی این دوره، توصیههای اهلبیت(ع) حتی در قالب رؤیاها به روضهخوانان منتقل میشد و این مجالس نقش مهمی در صیانت از هویت شیعی داشتند. در همین دوران است که نزاعهای هویتی شکل گرفت و اصطکاکهای جدی برای حفظ مرزهای فرهنگی تشیع رخ داد.
این استاد حوزه در تبیین دوره سوم گفت: دوره سوم، دوره استعمار است. در این مقطع، بزرگان شیعه در برابر همه مظاهر استعمار، ادبیات و گفتمان شیعی را فعال کردند. با این حال، ما امروز به لحاظ مهندسی فرهنگی از نسلهای گذشته ضعیفتر شدهایم و کمتر توانستیم تولید ادبیات کنیم.
وی با اشاره به جنگهای ایران و روس افزود: کاشفالغطا در آن دوران اعلام کرد که مقتولان جنگ ایران و روس مانند شهدای کربلا هستند. این ادبیات، از سوی یک مجتهد بزرگ شیعه بیان میشد.
حجت الاسلام والمسلمین قنبریان با اشاره به قرارداد ۱۹۱۹ گفت: در این قرارداد، مستشاران انگلیسی بر امور لشکری و کشوری ایران مسلط شدند، اما کنشگری روضهها و هیئتهای حسینی موجب شکست این قرارداد شد. حتی کنسول انگلیس در گزارش خود نوشت که باید بساط عزاداریها را بر هم زد، چون این مجالس بزرگترین مانع نفوذ انگلیس هستند.»
وی افزود: علمای ما حتی در حوزه اقتصاد، از همین ادبیات استفاده میکردند و میگفتند جهاد اقتصادی به منزله جهاد و شهادت در رکاب امام زمان(عج) است. این گفتمان در مجالس و روضههای خانگی منتشر میشد.
حجت الاسلام والمسلمین قنبریان همچنین به نقش روضههای خانگی در کودتای ۲۸ مرداد اشاره کرد و گفت: در آن ماجرا، روضه خانگی در بیت آیتالله کاشانی نقش محوری در بسیج مردم ایفا کرد.
وی در جمعبندی خاطرنشان کرد: در سه موقف تاریخی، میتوان سه گام نرمافزاری از محبت امام حسین(ع) استخراج کرد. نخست، شجاعت؛ حتی در اردوگاه عباسمیرزا روضه برپا میشد و شجاعت لشکریان با این روضهها تقویت میشد. دوم، سخاوت که در قالب نذر، وقف و اطعام حسینی به اوج رسید؛ تا جایی که فرهنگ سخاوت شیعی بینظیر شده است.
این استاد حوزه علمیه با بیان اینکه در دوره سوم، ما باید میتوانستیم عفاف را بهعنوان یکی از ارکان اخلاق شیعی از دل روضهها بیرون بکشیم، ولی فناوری فرهنگی این کار را طراحی نکردیم، گفت: این میتواند ـموج سوم عشق و محبت حسینی» باشد. کتاب «موج سوم عشق» تلاشی است برای ترسیم این مسیر که چندی پیش منتشر شده است.