روضه‌های خانگی بستری برای حضور اجتماعی در تاریخ معاصر بودند

این پژوهشگر تاریخ با اشاره به جایگاه «دین عامیانه» در مطالعات فرهنگی گفت: یکی از آثار متمرکز در این حوزه، تک‌نگاری دکتر ابراهیم موسی‌پور است که مجموعه‌ای از مقالات مرتبط را گردآوری و ترجمه کرده است. در ادبیات علمی، دین عامیانه با تعابیری همچون «دین مردم در برابر دین عالمان»، «دین عمومی در برابر دین رسمی» یا «دین توده‌ها در برابر دین فرهیختگان» تعریف شده است.

 

حجت الاسلام الویری در بیان تعریف مورد نظر خود اظهار داشت: دین عامیانه نوعی از دین‌داری رایج در میان توده مردم است که اگرچه خاستگاه دینی دارد، اما الزاماً از ضوابط و معیارهای رسمیِ تبیین‌شده توسط عالمان دینی تبعیت نمی‌کند. در این نوع دین‌داری، مردم قصد مخالفت با عالمان را ندارند و در پی اجرای آموزه‌های دینی‌اند، اما رفتار آن‌ها به‌شدت متأثر از عادات، خلق‌وخو، باورهای محلی و پیوندهای خونی و صنفی است. نمونه‌هایی چون نحوه مواجهه مرحوم آیت‌الله بروجردی با برخی دسته‌های عزاداری یا نهی رهبر معظم انقلاب از قمه‌زنی را نشانه‌هایی از فاصله میان دین رسمی و دین عامیانه در عرصه عمل دانست.

 

وی افزود: بسیاری از رفتارهای رایج در دین عامیانه، مانند گره زدن پارچه به درخت، مستند قطعی فقهی و روایی ندارند و این پدیده محدود به اسلام نیست، بلکه در ادیانی چون بوداییسم، یهودیت و مسیحیت نیز مورد توجه دین‌شناسان اجتماعی قرار گرفته است.

 

 

مدیر گروه تاریخ دانشگاه باقرالعلوم(ع) با تأکید بر ضرورت تعیین «تبار علمی» در مطالعه این پدیده تصریح کرد: دین عامیانه را می‌توان از منظر جامعه‌شناسی، مردم‌شناسی، انسان‌شناسی فرهنگی یا علوم ارتباطات بررسی کرد، اما به‌عنوان پژوهشگر تاریخ، این موضوع را مشخصاً از منظر «تاریخ اجتماعی» تحلیل می‌کنم.

 

حجت الاسلام الویری در ادامه «روضه خانگی» را یکی از کانون‌ها و محمل‌های اصلی دین عامیانه معرفی کرد و گفت: این مجالس صرفاً به روضه‌خوانی محدود نمی‌شوند، بلکه طیفی از مناسبت‌های مذهبی، تعظیم شعائر و نیز «مراسم گذار» را در بر می‌گیرند. مراسم مربوط به تولد، ازدواج و مرگ در میان توده مردم، بخشی از همین آیین‌های خانگی هستند که در چارچوب دین عامیانه معنا پیدا می‌کنند.

 

 

وی با اشاره به پیشینه تاریخی روضه‌خوانی، آن را دارای پیوندی عمیق با پدیده «قُصّاص» در تمدن اسلامی دانست. قُصّاص کسانی بودند که تاریخ و اخبار پیامبر(ص) یا غزوات را برای عموم مردم روایت می‌کردند، اما روایت‌های آنان الزاماً مستند نبود. ردپای این شیوه انتقال مفاهیم را می‌توان در سنت‌هایی چون پرده‌خوانی و نقالی نیز مشاهده کرد که به نوعی استمرار همان الگوی تاریخی هستند.

 

 

این استاد تاریخ برای فهم جایگاه روضه‌های خانگی، به تحولات مهم از عصر صفویه تاکنون اشاره کرد و گفت: گسترش بی‌سابقه مناسک شیعی، افزایش نقش اجتماعی و اقتصادی زنان از طریق وقف اموال، رواج اخبارگری، رشد شبه‌علم و خرافات، پیوند تصوف توده‌ای با تشیع، شکل‌گیری حکومت‌های مناسک‌گرا در عصر قاجار و پیوند عالمان با دربار، از جمله عوامل مؤثر در شکل‌گیری سیمای کنونی این مجالس بوده‌اند.

 

وی همچنین به تحولات عصر پهلوی اشاره کرد و افزود: ظهور گرایش‌های روشنفکری و نیز تفکرات وهابی، واکنش‌های دفاعی در میان توده‌های مردم ایجاد کرد. محدودیت‌های برگزاری تعزیه در این دوره موجب شکل‌گیری تعزیه‌های نشسته و خانگی شد و تغییر سبک زندگی ـ از خانه‌های بزرگ به آپارتمان‌های کوچک ـ نیز بر شکل و کارکرد این مجالس اثر گذاشت. ورود فناوری‌هایی چون بلندگو و ضبط صوت به منازل، وجه دیگری از این تحول بود.

 

حجت الاسلام الویری در این زمینه به پژوهش محسن حسام مظاهری با عنوان «مجالس مذهبی در ایران» اشاره کرد و گفت: این نویسنده با بررسی روزنامه اطلاعات در سال‌های ۱۳۰۵ تا ۱۳۰۹، اطلاعیه‌های مربوط به برگزاری روضه‌های خانگی را استخراج کرده و اسناد ارزشمندی در اختیار پژوهشگران قرار داده است.

 

 

حجت الاسلام الویری در بخش دیگری از سخنان خود به کارکردهای مثبت این مجالس پرداخت و گفت: روضه‌های خانگی بستری برای حضور اجتماعی زنان در دوره‌هایی بوده‌اند که امکان مشارکت گسترده در جامعه وجود نداشته است. این مجالس به محلی برای شبکه‌سازی، تبادل تجربه‌های زندگی، همسرگزینی و حتی شکل‌گیری صندوق‌های قرض‌الحسنه خانگی تبدیل شده بودند.

 

وی همچنین به کارکرد سیاسی این مجالس در دوران محدودیت‌های عصر پهلوی اشاره کرد و آن‌ها را پوششی برای اجتماعات و گفتگوهای سیاسی دانست. این مجالس کارکرد فرهنگی و نمادین نیز داشته‌اند و تقدس‌بخشی به خوراکی‌ها و اشیایی مانند چای روضه یا قند تبرکی، بخشی از این هویت نمادین را شکل داده است. در کنار این کارکردها، ترویج شبه‌علم، خرافات، خواب‌گزاری، جادو، دعانویسی و فال‌بینی از جمله آسیب‌هایی است که در برخی مقاطع تاریخی در این محافل رواج یافته است.

 

حجت الاسلام الویری به نمونه‌هایی در ادبیات و هنر اشاره کرد و گفت: از جمله کتاب «کلثوم‌ننه» اثر آقاجمال خوانساری در عصر صفویه که برخی باورهای خرافی زنان عوام را به نقد کشیده، و نیز فیلم «سنتوری» ساخته داریوش مهرجویی که در آن، نبود یک «قلم» در مجلس زنانه روضه به‌عنوان نمادی از فقدان تفکر جدی مطرح می‌شود.

 

استاد دانشگاه باقرالعلوم (ع) هشدار داد: اگر هیجانات و خلقیات توده‌ای در این مجالس به‌درستی مدیریت نشود، ممکن است ظرفیت پویای تشیع به سوی نوعی دین تخدیرکننده و منفعل سوق داده شود.

 

 

وی در پایان، خطاب به سیاست‌گذاران فرهنگی، چهار توصیه راهبردی مطرح کرد: نخست آنکه مجالس خانگی را صرفاً با روضه‌خوانی یکسان نپندارند و کارکردهای چندگانه آن را بشناسند. دوم آنکه از تقلیل این پدیده پیچیده تاریخی به مفاهیمی محدود مانند «هسته مقاومت فرهنگی» پرهیز کنند.

 

حجت الاسلام الویری سومین توصیه خود را پرهیز از صدور سیاست‌های دفعی و کشوری دانست و تأکید کرد تجربه نشان داده مداخلات شتاب‌زده می‌تواند اصل پدیده را تخریب کند.

 

وی در نهایت پیشنهاد کرد هرگونه سیاست‌گذاری ابتدا به‌صورت آزمایشی در مقیاس محدود اجرا شود و تنها در صورت موفقیت، به سطح ملی تعمیم یابد تا این میراث عمیق و ریشه‌دار تاریخی دچار آسیب نشود.