هیئتها؛ پناهگاه تربیت دینی و اجتماعی در عصر مدرنیته
وی افزود: هیئت محلی است که مردم در قالب یک تشکل دینی ظاهر میشوند و در جامعه نقشآفرینی میکنند؛ بهویژه مردمانی که اهل مبارزه، خواهان استقلال، مخالف مداخله بیگانگان و جویای رهایی از وابستگیاند و الهیاتی رهاییبخش را دنبال میکنند. چنین مردمی در قالب هیئتها وارد عرصه اجتماعی شده، بر تحولات جامعه اثر میگذارند و حضوری فعال در تغییرات اجتماعی دارند.
حجتالاسلام مولایی با اشاره به عملکرد تاریخی هیئتها در ایران گفت: این تشکلهای مردمی در جریان ملی شدن صنعت نفت، نقش بزرگی در دستیابی به استقلال ملی و اقتصادی کشور ایفا کردند و با محوریت آیتالله کاشانی توانستند در آن دوران مسیر استقلال ایران را تغییر دهند.
وی ادامه داد: نقش هیئتها تنها در سطح کلان ملی نبوده، بلکه تا عمق جامعه امتداد یافته و زمینهساز تربیت سیاسی، اجتماعی و دینی میان نسلهای جوان شدهاند. خانوادهها با حضور فرزندان خود در هیئتها، آنان را در محیطی تربیت میکردند که افزون بر رشد معنوی، آموزش سیاسی و اجتماعی نیز میدیدند؛ وظیفهای که نظام رسمی تعلیم و تربیت از انجام کامل آن ناتوان بوده است.
عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی با اشاره به چالشهای سالهای اخیر گفت: نظام آموزشی کشور در تربیت کنشگر اجتماعی و سیاسی ضعفهایی دارد، اما هیئتها همچنان توانستهاند این مأموریت را حفظ کنند. خانوادهها به هیئت بهعنوان پناهگاه فرهنگی و تربیتی فرزندان خود مینگرند. هیئتها نیز همواره در قبال مسائل سیاسی جامعه موضعدار بودهاند؛ ویژگیای که از پیش از انقلاب تا امروز پایدار مانده است.
وی با تأکید بر نقش بزرگ هیئتها در دفاع از تمامیت ارضی کشور پس از انقلاب اسلامی، دوران دفاع مقدس و مبارزه با داعش خاطرنشان کرد: این دستاوردها نتیجه تربیت سیاسی و اجتماعیِ پیوستهی هیئتهاست؛ تربیتی که نسلهای جوان را به کنشگری مؤثر در صحنههای ملی و فراملی پرورش داده است.
حجتالاسلام مولایی یادآور شد: برای حفظ نسلها و استمرار ارزشهای انقلاب اسلامی، باید بیش از نظام رسمی آموزش، بر ظرفیتهای هیئتها تکیه کرد؛ زیرا این نهادها مسیر تربیت اصیل سیاسی و اجتماعی را فراهم کرده و افراد را برای مشارکت در تحولات بزرگ آماده میسازند، همانگونه که در جریان نهضت نفت، انقلاب اسلامی و دفاع مقدس چنین نقشی داشتند.
وی درباره جایگاه جهانی هیئتها گفت: این تشکلها در حرکتی معکوس نسبت به جریان غالب فرهنگی جهانی، از «جنوب جهانی» به سمت «شمال جهانی» گسترش یافتهاند؛ در حالیکه معمولاً فرهنگ از شمال به جنوب صادر میشود. هیئتها با وجود نداشتن صنایع فرهنگی گسترده، توانستهاند با تکیه بر صنایع فرهنگی خاص خود ذهن جامعه شمال جهانی را تحت تأثیر قرار دهند؛ پدیدهای که اکنون مورد توجه جامعهشناسان قرار گرفته است.
حجتالاسلام مولایی به استناد بخشی از کتاب دانشنامه جهانیشدن افزود: در شهرهایی که مدرنیزاسیون شدیدتر است، هیئتها با جلوههایی سنتیتر ظهور یافتهاند. این وضعیت در شهرهای جهانی خارج از ایران آشکارتر است و لازم است فرهنگ هیئت در کنار جنبههای مدرن، از آمیختگیهای فرهنگی ناصحیح و آلودگیهای فرهنگی تطهیر شود تا اصالت خود را حفظ کند.
وی ادامه داد: خانوادههای متدینی که به کشورهای بزرگ مهاجرت کردهاند، فرهنگ هیئت را با خود بردهاند و نقش «مبلغان غیررسمی دین» را ایفا میکنند. بدینگونه تبلیغ دین امروز تنها در دست نهادهای رسمی نیست؛ بلکه بخش مهمی از آن توسط همین خانوادهها انجام میشود. آنان آیینها و رسوم دینی را به جوامع جدید منتقل کردهاند و این آیینها در غرب جلوهای پررنگ یافتهاند؛ تا آنجا که به موضوع مطالعات اجتماعی محققان مدرن تبدیل شدهاند. از دید جامعهشناسان غربی، این پدیده نشانهای از بازگشت دین به عرصه عمومی و افول روند سکولاریزاسیون در جوامع مدرن است.
عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی در ادامه به نمونههایی از احیای آیینهای زیارتی در میان مسیحیان اشاره کرد و گفت: زیارت کلیسای سانتیاگو در اسپانیا یا سفر به بیتالمقدس از نمودهای بازگشت دینداری در غرب است. همانگونه که حج و اربعین در جهان اسلام جلوههایی از زیارت جهانیاند، گسترش هیئتها در شهرهای غربی نیز نشانهای از چرخش نظریه اجتماعی معاصر و بازاندیشی در روند سکولاریزاسیون محسوب میشود.
حجت الاسلام مولایی تأکید کرد: هرچه هیئتها اصیلتر و سنتیتر عمل کنند، موفقتر خواهند بود؛ زیرا توان ایجاد «تضاد فرهنگی مثبت» در قلب جهان مدرن را دارند و این تضاد، کنجکاوی و جذب فرهنگی را برمیانگیزد. این ظرفیت میتواند نگرش اندیشمندان درباره جایگاه دین در جوامع مدرن را تحت تأثیر قرار دهد.
وی بر اتصال سطوح ملی و فراملی هیئتها تأکید کرد و گفت: این پیوند باید تقویت شود تا هیئتها همچون گذشته در ایران منشأ تحولات اجتماعی باشند و در سطح جهانی نیز زمینهساز تغییرات فرهنگی و اجتماعی شوند.
عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی از سیاستگذاران فرهنگی خواست با درک درست ظرفیتهای هیئت، زمینه فراملیشدن این نهاد دینی را فراهم کنند و افزود: در صورت تحقق این هدف، هیئتها میتوانند همانند فرهنگ مدرن که از مرکز به پیرامون نفوذ کرد، مسیر معکوس را طی کرده و تغییرات عظیمی در جوامع مدرن پدید آورند.
حجت الاسلام مولایی ابراز امیدواری کرد تلاشهای علمی و فرهنگی در این مسیر بتواند به ارتقای جایگاه جهانی هیئتها و گسترش فرهنگ دینی منجر شود.