فرصت برقراری تجارت عراق با پاکستان با راه اندازی خط ریلی شلمچه-بصره
امروزه در تجارت جهانی، کشورها عوامل مختلفی را برای ایجاد رابطه تجاری جدید مدنظر قرار میدهند. یکی از عوامل مهم، زمان و هزینه تجارت با کشور مقصد است. به همین دلیل اولویت هر کشوری برای تجارت، همسایگان و کشورهای نزدیک به خود هستند؛ چرا که از این طریق هزینه و زمان حمل و نقل و در نهایت قیمت تمامشده کالا کمتر شده و تجارت بهصرفهتر میشود. بهعلاوه در تجارت با همسایگان به دلیل عدم نیاز به عبور از مسیرهای بینالمللی، در صورت بروز هرگونه تنش امنیتی در این مسیرها تجارت و تأمین نیاز کشور نیز با اختلال مواجه نمیشود.
در این بین عراق یکی از کشورهای مهم غرب آسیا و یکی از بزرگترین صادرکنندگان نفت و فرآوردههای نفتی در جهان است. همچنین این کشور به علت تک محصولی بودن و عدم رشد زیرساختهای صنعتی، بازار بزرگ واردات کالاهای مصرفی محسوب میشود. بهگونهای که عراق در سال 2024 87 میلیارد دلار واردات داشته که تنها 23 درصد آن از همسایگان تأمین شده است. این در حالی است که تجارت با کشورهای منطقه برای عراق از لحاظ زمان و هزینه حمل و نقل صرفه اقتصادی بیشتری دارد.
از سوی دیگر برخی از این کشورها ظرفیتهای تجاری بسیار خوبی برای رابطه اقتصادی با عراق دارند که پاکستان یکی از بهترین نمونهها است. این کشور با جمعیت قابل 250 میلیونی و نیاز به نفت و مشتقات آن و همچنین توانایی تولید بسیاری از نیازهای عراق، میتواند گزینهای مناسب برای ارتباط تجاری با عراق باشد. جداول زیر به برخی نیازهای عراق که توان تأمین آن در پاکستان وجود دارد اشاره کرده است.
همانطور که جداول فوق نشان میدهند، عراق میتواند برخی از نیازهای مهم پاکستان را تأمین کرده و در مقابل برخی از نیازهای خود را نیز از این کشور تأمین نماید. این اقدام در کنار تنوع بخشی به بازار محصولات عراق، سبب ایجاد یک تجارت پایدار نیز میشود. در شرایط فعلی مهمترین مانع تجارت پاکستان و عراق، نبود زیرساختهای حمل و نقل بین دو کشور است. ایجاد زیرساختهای حمل و نقل، یکی از مهمترین ملزومات روابط تجاری است و در این بین، خط ریلی به دلایلی نظیر ارزانتر بودن نسبت به ناوگان جادهای و سریعتر بودن نسبت به ناوگان دریایی، از مزیت برخوردار است.
عراق برای اتصال ریلی به پاکستان نیازمند اتصال و عبور از ایران است که در حال حاضر پروژههای ریلی متعددی بهویژه خط ریلی شلمچه-بصره میان دوطرف مطرح است. خط ریلی شلمچه-بصره از سال 2005 بین ایران و عراق مطرح بوده اما پیگیری خاصی برای احداث آن در طول این سالها صورت نگرفت. سرانجام تفاهمنامهای بین دولت ایران و عراق در شهریور 1402 امضاء شد که در آن طرف ایرانی به مینروبی 16 کیلومتر ابتدای مسیر در خاک عراق و ساخت پل بازشو 800 متری بر روی شط العرب ملزم شد. همچنین طرف عراقی نیز تعهد کرد ریلگذاری 33 کیلومتری در خاک عراق را تکمیل کند.
در ماههای گذشته برخی مسئولان عراقی و ایرانی اظهار کردهاند که این پروژه قرار است صرفا گردشگری باشد و استفاده تجاری از آن نشود. علت این اظهارات، ادعای پوچ برخی جریانها در جامعه عراق بوده که هدف از ساخت خط ریلی شلمچه-بصره را تضعیف بنادر عراق به ویژه بندر فاو و بندر ام القصر عنوان کردهاند. این تبلیغات منفی در حالی است که منافع تجاری فوق، بخشی از منافع عراق در صورت تجاریسازی خط ریلی شلمچه-بصره خواهد بود.
احداث خط ریلی شلمچه-بصره بهترین و آسانترین راه برقراری ارتباط عراق با پاکستان است؛ چرا که در حال حاضر اتصال ریلی ایران و پاکستان برقرار است و عراق میتواند از این طریق با پاکستان تجارت کند. با توجه به جمعیت 40 میلیونی شیعیان پاکستان، این موضوع علاوه بر فواید تجاری، میتواند سبب رونق گردشگری مذهبی میان پاکستان و عراق و در نهایت توسعه درآمدهای غیرنفتی این کشور شود.