کتاب «فقه فضای مجازی»؛ تبیین احکام فقهی در عصر ارتباطات دیجیتال

به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، کتاب «فقه فضای مجازی» عنوانی نوین در عرصه فقه معاصر است که مبنای بحث رسانه را بر تکنولوژی هنر ارتباطی قرار داده است. نویسندگان این اثر، احسان‌اله کفشدار طوسی و محسن جهانگیری، با توجه به متغیرهای متعدد همچون سیال‌بودن، فرامکانی، فرازمانی، جهانی‌بودن و دسترسی دائم، تأکید دارند که در برخی موارد نمی‌توان حکمی منطبق با واقع صادر کرد و باید به تمامی مؤلفه‌های خاص فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی توجه شود. فضای مجازی اگرچه برگرفته از فضای حقیقی است، اما موضوع‌شناسی، مخاطب‌شناسی و گستره اثرگذاری مخاطبان، در تعیین و تشخیص حکم بسیار تعیین‌کننده است. در این کتاب تأکید شده است که اگر فقیهی این ویژگی‌ها را در نظر نگیرد، در تشخیص خود دچار خطا خواهد شد.

معرفی و گزارش ساختار کتاب

کتاب «فقه فضای مجازی» که توسط دانشگاه علوم اسلامی رضوی در سال ۱۴۰۰ منتشر شده، در ۲۸۰ صفحه و در سه بخش سامان یافته است. بخش اول که مشتمل بر چهار فصل است، به بیان کلیات پرداخته و مفاهیمی همچون مفهوم‌شناسی فضای مجازی، تاریخچه، نسبت فضای حقیقی با مجازی و ضرورت فضای مجازی از منظر قرآن کریم را مطرح کرده است (ص۱۹-۸۳).

بخش دوم کتاب به تبیین مبانی و اصول فقهی حاکم بر موضوعات فقهی فضای مجازی اختصاص یافته و شامل سه فصل است که مباحث مبانی، مبادی و روش‌شناسی فقه فضای مجازی، بررسی رویکردهای مختلف نسبت به رسانه و قواعد فقهی مرتبط با فقه فضای مجازی را دربرمی‌گیرد (ص۸۵-۱۳۳).

بخش سوم و پایانی کتاب در شش فصل به موضوع‌شناسی فقهی برخی مصادیق فضای مجازی می‌پردازد (ص۱۳۷-۲۷۵).

مبانی، مبادی و روش‌شناسی فقه فضای مجازی

نویسندگان بر این باورند که اگر برپایی حکومت اسلامی واجب است، داشتن رسانه متناسب با چنین حکومتی نیز لازم است تا پیام توحیدی انقلاب را به افکار عمومی انتقال دهد و نیازهای رسانه‌ای فرد، اجتماع، حاکمیت و مطالبات مردمی را برطرف سازد. همچنین هیچ دلیلی برای رد یا منع فعالیت در این حوزه از سوی شارع وجود ندارد.

فقه، برنامه‌ای جامع برای تمام ابعاد حیات بشری است و مکلف را در عرصه‌های فردی و جمعی هدایت می‌کند. از این رو، بسیاری از جنبه‌های حیات بشر در عرصه ارتباطات نیز فرهنگ‌سازی می‌شود و مکلف را با حیثیت جمعی در معرض پسندها و ناپسندهای اجتماعی قرار می‌دهد. لذا فقها باید حکم فعل مکلف را در تولید، تبیین و توزیع پیام، و نیز در استقرار، ارتباط، نگهداری و توسعه نظام‌های ارتباطی فراگیر روشن سازند و در جنبه‌های نرم‌افزاری، سخت‌افزاری و حقوقی اظهار نظر کنند. همچنین حکم فعل مکلف در مقیاس جامعه‌سازی و جریان‌سازی خبری و رسانه‌ای در فرایندهای کلان نیز باید تعیین شود. روش مورد استفاده در فقه فضای مجازی، سبک متعارف فقه جواهری است که مورد تأکید امام خمینی و بزرگان معاصر قرار دارد (ص۸۸-۸۹).

بررسی رویکردهای مختلف نسبت به رسانه

نگارندگان رسانه را «هنر ارتباطات تکنولوژیک» می‌دانند، چرا که رسانه و فضای مجازی هم هنر، هم ارتباط و هم پدیده‌ای تکنولوژیک هستند. برخی فقها همچون آیت‌الله مکارم شیرازی و محسن اراکی به جنبه ارتباطات آن توجه داشته‌اند و برخی دیگر مانند سید مرتضی آوینی و بسیاری از متخصصین سواد رسانه به جنبه تکنولوژیک آن (ص۹۲-۹۵).

اجتهاد در فقه رسانه

اگرچه روش اجتهاد در فقه رسانه همان روش فقه جواهری است، اما نویسندگان بر توجه به نظریه اجتهاد شبکه‌ای تأکید دارند و پنج اصل را برای طراحی مراحل آن برشمرده‌اند: شناسایی مفردات فقه رسانه در موضوعات عرفی و تخصصی، بررسی تکالیف استحبابی و وضعی، ارزیابی تکالیف کلان اجتماعی، حکومتی و تمدنی، بررسی شبکه گزاره‌های دینی و مسائل فقهی و استنباط شرایط فعال‌سازی با تعیین مدل حکم بر اساس منطق مدون شبکه‌ای (ص۹۵).

قواعد فقهی مرتبط با فقه فضای‌مجازی

در حوزه قواعد فقهی، نویسندگان با توجه به مستحدثه بودن موضوعات فضای مجازی، از قواعد فقه عمومی مانند «قاعده حیازت»، «نفی سبیل»، «اعانت بر اثم»، «ترویج کتب ضاله»، «الید و ضمان الید» و قواعد اختصاصی مثل «قاعده تدلیس»، «اقدام علیه الضرر»، «غرر» و «دفع ضرر محتمل» بهره گرفته‌اند. همچنین قواعد حکومت اسلامی مانند «حکم حکومتی ولی امر»، «مصالح جامعه مسلمین» و «حفظ نظامات اجتماعی» به عنوان ادله معتبر مورد استناد قرار گرفته‌اند (ص۹۶-۹۹).

نمونه‌های کاربردی قواعد فقهی در فضای مجازی

به عنوان نمونه، قاعده حیازت در مسائل مرتبط با فضای مجازی مانند بازی‌های آنلاین کاربرد دارد و مالکیت حقیقی فرد بر ماهیت مجازی ایجاد شده قابل اثبات است. همچنین قاعده ید در معاملات فضای مجازی به مالکیت ثمن و مثمن اشاره دارد و در صورت تخلف، قاعده ضمان ید ضمانت‌اجرا خواهد داشت (ص۹۹-۱۰۳). قاعده تدلیس نیز در قراردادهای الکترونیکی اهمیت دارد، چرا که گاه تبلیغات اینترنتی اوصاف موهومی به کالا منتسب می‌کند (ص۱۰۳-۱۰۶).

در قاعده «حرمت ترویج کتب ضاله»، واژه «کتاب» به معنای مکتوب در نظر گرفته شده که هر نوشته‌ای را شامل می‌شود و حفظ هر چیزی که شأنیت گمراهی داشته باشد، حرام است. از این رو حکم این قاعده بر هر وسیله‌ای که پیام گمراه‌کننده انتقال دهد، از جمله در فضای مجازی، جاری است (ص۱۲۶-۱۳۶).

موضوع‌شناسی فقهی برخی مصادیق فضای مجازی

از دیگر موضوعات فقهی مورد بررسی، مالکیت فکری و معنوی، نقض حریم خصوصی و انتشار اطلاعات شخصی، جعل هویت در فضای مجازی و گستره حریم خصوصی کودکان زیر چتر ولایت والدین است که در هر مورد با استناد به آیات، روایات و مبانی فقهی، احکام و حدود شرعی تبیین شده است (ص۱۳۹-۱۹۷).

ارتباط و خلوت با نامحرم در فضای مجازی

در بحث ارتباط و خلوت با نامحرم در فضای مجازی، با توجه به ماهیت خلوت و احتمال مفسده بیشتر، نویسندگان برخلاف برخی فقهای معاصر ارتباط خصوصی دو نفره را فی‌نفسه حلال دانسته‌اند، اما با شرایط و عناوین ثانویه می‌تواند حرام باشد (ص۲۳۲-۲۴۱).

معاملات و پول‌های فضای مجازی

در باب معاملات و پول‌های فضای مجازی، حکم اولیه پول‌های مجازی از باب قاعده «نفی سبیل» به دلیل تسلط کشورهای غربی غیرجایز دانسته شده، اما در حکم ثانویه، با توجه به ماهیت و کارکرد آن، استفاده از برخی رمز ارزها به منظور مقابله با تحریم‌ها و مافیاهای پولی قابل بررسی است (ص۲۷۲).

نویسندگان همچنین به بازی‌های استراتژیک اشاره کرده‌اند که با توجه به رضایت اولیه بازیکن به تحمل ضرر، خرید و فروش اموال مجازی در این بازی‌ها جایز است (ص۲۴۷-۲۴۹).

تبلیغات در فضای مجازی

در حوزه تبلیغات، تأکید شده که اگر تولیدکنندگان نرم‌افزار یا سایت، قبل از استفاده به کاربر اطلاع دهند که تبلیغات پاپ‌آپ یا مشابه وجود دارد و کاربر با اطلاع اقدام به استفاده کند، مسئولیتی متوجه آنان نیست؛ در غیر این صورت مسئول خواهند بود. همچنین ایجاد مخاطب غیرواقعی به خودی خود حرام نیست، اما اگر موجب فریب مشتری شود، مصداق غش و کم‌فروشی است و قاعده غرر جاری می‌شود (ص۲۵۰، ۲۷۴).

جمع‌بندی

در مجموع، کتاب «فقه فضای مجازی» با نگاهی جامع، مبانی فقهی و اصول کاربردی لازم برای تحلیل و استنباط احکام شرعی در بستر فضای مجازی را تبیین کرده است. این اثر علمی، محصول دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مرجع قابل توجهی برای فقها، پژوهشگران علوم دینی، متخصصین فضای مجازی و علاقه‌مندان به فقه معاصر به شمار می‌آید و گامی مؤثر در پاسخگویی فقه به تحولات نوین ارتباطی و رسانه‌ای محسوب می‌شود.