هویت مردانگی از خانه آغاز میشود
به گزارش خبرنگار گروه جمعیت و تعالی خانواده خبرگزاری رسا، دکتر امانالله فصیحی جامعهشناس، پژوهشگر و فعال فرهنگی، در سلسلهنشستهای «پدر ـ پسری» با موضوع بررسی مقایسهای نقش پدر در خانواده و تربیت پسران در ایران و جهان، که در دانشگاه باقرالعلوم(ع) برگزار شد، با اشاره به تجربه زیسته خود در جوامع مختلف از جمله افغانستان و ایران، تأکید کرد: برای فهم فرآیند «مرد شدن» و شکلگیری هویت مردانگی، باید نقش خانواده را در بستر ساختارهای کلان اجتماعی مورد توجه قرار داد؛ چراکه هویت مردانه نخست در خانواده شکل میگیرد و خانواده نیز خود محصول نظم اجتماعی حاکم بر جامعه است.
وی با بیان اینکه در برخی جوامع سنتی، سازمان اجتماعی بر محور خانواده استوار است، اظهار داشت: مفهوم «جامعه خانوادهمحور» زمانی صرفاً یک اصطلاح نظری به نظر میرسید، اما پس از بازگشت به افغانستان، مصادیق عینی آن در زندگی روزمره مردم آشکار شد؛ جایی که خانواده نهتنها در درون خانه، بلکه در مناسبات اجتماعی، اقتصادی و حتی حلوفصل منازعات بیرونی نقش محوری دارد.
این پژوهشگر و فعال فرهنگی با اشاره به تجربه تاریخی افغانستان افزود: با وجود دههها بحران سیاسی، اجتماعی و فقدان یک دولت فراگیر و کارآمد، نهاد خانواده همچنان جایگاه برتر خود را حفظ کرده و بسیاری از کارکردهایی را که در جوامع مدرن به دولت واگذار میشود، بر عهده گرفته است.
دکتر فصیحی تصریح کرد: در جامعه افغانستان، با وجود آزادی رسانهای و نبود سازوکارهایی مانند فیلترینگ یا سانسور رسمی، آسیبهای اجتماعی در مقایسه با بسیاری از جوامع کمتر است؛ زیرا خانواده بهعنوان یک «سپر اجتماعی» عمل کرده و بخش قابل توجهی از مسائل و آسیبها را در درون خود مدیریت میکند.
وی با اشاره به قبح اجتماعی طلاق در افغانستان گفت: آمار طلاق بسیار پایین است و ازدواجها عموماً با نظارت و مداخله خانوادهها انجام میشود. تا سالهای اخیر حتی سازوکار رسمی ثبت ازدواج و طلاق وجود نداشت و این امور در چارچوبهای سنتی و توسط روحانیون محلی حلوفصل میشد.
این پژوهشگر و فعال فرهنگی با تأکید بر غلبه الگوی «خانواده گسترده» در افغانستان افزود: برخلاف الگوی خانواده هستهای در جوامع مدرن، پیوند میان نسلها در جامعه افغانستان بسیار عمیق است و حتی در شهرهای بزرگی مانند کابل، تصمیمات مهم اقتصادی و خانوادگی عمدتاً توسط پدر خانواده اتخاذ میشود.
وی ادامه داد: پس از ازدواج فرزندان نیز استقلال مالی به معنای قطع پیوند اقتصادی با خانواده شکل نمیگیرد و منابع مالی، حمایتها و تصمیمات کلان همچنان در چارچوب خانواده گسترده مدیریت میشود؛ الگویی که نقش پدر را در فرآیند مرد شدن فرزندان پررنگتر میکند.
دکتر فصیحی با مقایسه این وضعیت با جامعه ایران اظهار داشت: در ایران بسیاری از کارکردهای سنتی خانواده، از آموزش و مراقبت از کودکان گرفته تا حمایت از سالمندان و تأمین معیشت، به دولت و نهادهای رسمی واگذار شده است؛ روندی که بهتدریج موجب تضعیف پیوندهای خانوادگی میشود.
وی افزود: کودکانی که از سنین پایین در مهدکودکها پرورش مییابند، در آینده کمتر خود را متعهد به نگهداری از والدین سالمند میدانند و همین مسئله به گسترش نهادهایی مانند خانه سالمندان منجر شده است.
این پپژوهشگر و فعال فرهنگی در ادامه با تأکید بر نقش «حمایت نسلی» در خانوادههای افغانستان گفت: پرورش کودک صرفاً در چارچوب والدین مستقیم شکل نمیگیرد، بلکه در بستر یک زنجیره نسلی ادامهدار انجام میشود. پدربزرگها و مادربزرگها نقش مؤثری در تربیت، انتقال ارزشها و شکلگیری هویت پدرانه دارند.
دکتر فصیحی با اشاره به ساختار مردسالار خانواده در افغانستان تصریح کرد: اگرچه این ساختار در نگاه مدرن ممکن است منفی تلقی شود، اما در درون آن توازنهایی وجود دارد که اغلب نادیده گرفته میشود؛ از جمله جایگاه بسیار رفیع مادر که با احترام و مصونیت اجتماعی بالا همراه است.
وی افزود: مادر پس از مادر شدن به یک هویت اجتماعی ممتاز دست مییابد و در امور مربوط به تربیت فرزندان و فضای درونی خانه، نقش محوری دارد، در حالی که تأمین معیشت بهطور کامل بر عهده پدر است و همین مسئولیت، سرمایه اجتماعی بالایی برای او ایجاد میکند.
این پژوهشگر و فعال فرهنگی با اشاره به منطق فرزندآوری در افغانستان اظهار کرد: برخلاف نگاه رایج در جوامع مدرن که فرزند را سربار اقتصادی میداند، در جامعه افغانستان فرزند نوعی سرمایه و پشتوانه آینده خانواده محسوب میشود؛ نگرشی که بر «تعاون برای بقا» استوار است، نه «تنازع برای بقا».
وی با اشاره به فرآیند جامعهپذیری پسران افزود: پسران از سالهای ابتدایی زندگی، بهصورت عملی در کنار پدر قرار میگیرند و مسئولیت، کار و تأمین معیشت را بهصورت زیسته میآموزند؛ یادگیریای که آنان را از سنین پایین برای پذیرش نقشهای اجتماعی آینده آماده میکند.
دکتر فصیحی در بخش پایانی سخنان خود با تأکید بر نقش خانواده در کنترل اجتماعی گفت: در افغانستان، با وجود آزادی رسانهای، جامعه به وضعیت لجامگسیخته دچار نشد؛ زیرا نهادهایی مانند خانواده، مسجد، محله و شوراهای اجتماعی نقش تنظیمگر و کنترلی خود را حفظ کرده بودند.
وی خاطرنشان کرد: اگر جامعه اسلامی بخواهد بر بحرانهای فرهنگی، اجتماعی و تربیتی غلبه کند، راهی جز تحکیم نهاد خانواده ندارد؛ چراکه خانواده، هسته اصلی شکلگیری اخلاق، مسئولیتپذیری، هویت اجتماعی و انسجام فرهنگی است.