آیین عزاداری بوشهر؛ یک «فناوری نرم بومی» در خدمت فرهنگ عاشورا
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، حجتالاسلام عباس ابراهیمی دبیر شورای تخصصی حوزوی شورای عالی انقلاب فرهنگی عصر شنبه در نشست علمی «روضه خانگی، هسته مقاومت فرهنگی» که در دانشگاه باقرالعلوم(ع) برگزار شد، به ارائه تحقیق خود در موضوع «تحلیل سبک و محتوای فناوریهای بومی در آیینهای عزاداری و سوگواری امام حسین (ع) در استان بوشهر» پرداخت و این آیینها را یکی از نمونههای برجسته «فناوری نرم بومی» در فرهنگ شیعه دانست.
وی با بیان اینکه گریه و روضه برای حضرت اباعبدالله الحسین(ع) مربوط به قرون اخیر نیست، بلکه طبق روایات، قدمت آن به زمان خلقت انسان بازمیگردد، گفت: برخلاف بسیاری از نقاط کشور که مدام به دنبال خلق سبکهای جدید و نوآوری در عزاداری هستند، در بوشهر سبکهای اصیل و کهن حفظ شده و نسل به نسل منتقل شدهاند؛ بیآنکه در جایی آموزش رسمی داده شده باشند.
حجت الاسلام ابراهیمی با بیان اینکه مدل آیینی بوشهر یک «شیوه حل مسئله فرهنگی» است، تصریح کرد: در بسیاری از مناطق کشور نگرانیهایی درباره ناهنجاریها و انحرافات در عزاداری وجود دارد، اما این آسیبها در آیینهای بوشهری کمتر دیده میشود. مداحان بوشهری نه در اشعار و نه در موسیقی از جایی تقلید نمیکنند و تمام این آثار برای عزای امام حسین(ع) و متناسب با ذائقه دینی مخاطب سروده و اجرا شده است.
وی با انتقاد از برخی الگوهای تقلیدی در مداحیهای معاصر گفت: در حالی که در برخی مداحیها، نغمهها و ملودیها حتی از موسیقیهای غیرمتناسب و گاه برگرفته از آثار پیش از انقلاب گرفته میشود، در آیین بوشهر هیچ نمونهای از چنین تقلیدی دیده نمیشود. اشعار و نواها همگی اصیل، عمیق و ویژه عزای سیدالشهدا(ع) هستند.
این استاد حوزه علمیه با اشاره به جامعیت محتوایی آیینهای بوشهر افزود: در عزاداری بوشهر، هم حزن و هم حماسه بهدرستی و هرکدام در جای خود دیده میشود؛ شعر حزن جداست و شعر حماسه جدا، و هر دو با نواهای اصیل اجرا میشوند؛ بهگونهای که مخاطب با تمام وجود با آن ارتباط برقرار میکند.
وی در تشریح ساختار خاص سینهزنی بوشهری گفت: بدنها در آرایش دایرهای و هدفمند قرار میگیرند. این دایره تصادفی نیست؛ حلقهها از بیرون به سمت یک نقطه کانونی شکل میگیرند و هرچه فرد به مرکز نزدیکتر میشود، مشارکت بدنی، فکری و روحی او سنگینتر و دشوارتر میشود. ورود به حلقههای درونی بر اساس انتخاب مدیران عزاداری و توان افراد است و کسی نمیتواند به اختیار خود وارد آن شود.
حجت الاسلام ابراهیمی ادامه داد: در نقطه مرکزی، مداح میایستد، اما این تنها صدای او نیست؛ افراد حلقهها نیز بخشهای قابل توجهی از نوحه را همخوانی میکنند و گاهی مداح سکوت میکند و جمع ادامه میدهد. این ساختار، مشارکت جمعی و تربیت تدریجی عزاداران را ممکن میسازد.
وی افزود: این نظام آیینی، نسلی را تربیت کرده که ثمرات آن را در تاریخ مقاومت جنوب میبینیم؛ از دل همین میراث چندقرنی، شخصیتهایی مانند رئیسعلی دلواری و حسین دشتی برخاستهاند و این سنت، امروز نیز در امتداد محور مقاومت قابل مشاهده است.
این پژوهشگر دینی با اشاره به نظم دقیق مناسک در بوشهر تصریح کرد: در این آیینها هر چیز جای خود را دارد؛ نوحه پامنبری، ذکر، کتابخوانی از مقاتل معتبر، منبر و سپس سینهزنی. حتی منبری اجازه ندارد تا روز عاشورا به شهادت امام حسین(ع) اشاره کند؛ زیرا این مصیبت باید در ظهر عاشورا، در اوج آمادگی روحی مخاطب، بیان شود.
وی در جمعبندی سخنان خود گفت: آیین عزاداری بوشهر صرفاً یک رسم محلی نیست، بلکه یک میراث فرهنگی عظیم و یک نمونه موفق از فناوری نرم بومی است؛ فناوریای که از بدن آیینی، دانش ضمنی، شعر اصیل و نظم پنهان مناسک شکل گرفته و بدون اتکا به نهاد رسمی یا دستورالعمل مکتوب، قرنها سینهبهسینه منتقل شده است. اگر این الگو را درست بشناسیم، میتوانیم هیئتهایمان را از انفعال و انحراف محافظت کنیم و این سرمایه تمدنی را آگاهانه به نسلهای آینده منتقل کنیم.