ضرورت رفع خلأ قانونی برای حمایت از سینمای دینی و حوزوی

به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، حجت‌الاسلام محمدحسین پیشاهنگ کارشناس حوزه فرهنگ و رسانه، در نشست نقد و بررسی چهل‌و‌چهارمین دوره جشنواره فیلم فجر، از سلسله نشست های سینمارسا که در سالن شهید دهقانی خبرگزاری رسا برگزار شد. در ارزیابی خود از چهل‌وچهارمین جشنواره فیلم فجر انقلاب اسلامی، دیدگاهش را در چند بخش تشریح کرد و با اشاره به حال‌وهوای آثار حاضر در این دوره، گفت: با توجه به اینکه سال‌های متمادی فیلم‌های جشنواره را دیده‌ایم، این امکان برای ما وجود دارد که هر سال جشنواره را با سال‌های گذشته مقایسه کنیم و از طریق فضای کلی آن، که در واقع برآیند سینمای سال ایران است، افت و فرود سینمای کشور را مورد ارزیابی قرار دهیم.

وی افزود: وقتی در جشنواره تعداد قابل توجهی از فیلم‌های یک سال به نمایش درمی‌آید، می‌توان درباره وضعیت سینمای همان سال قضاوتی کلی ارائه داد. از این جهت می‌توان گفت امسال نسبت به سال قبل، سال چندان خوبی را در فضای سینمای کشور شاهد نبودیم. البته نمی‌خواهم بگویم افت جدی رخ داده است، اما تفاوت‌هایی محسوس دیده می‌شود.

حجت‌الاسلام پیشاهنگ با اشاره به نبود برخی تولیدات بزرگ در جشنواره امسال تصریح کرد: برای مثال، در این دوره فیلم‌های پروداکشن در مقیاس آثار تاریخی شاخص را نداشتیم؛ آثاری مانند فیلم حضرت موسی علی نبینا علیه‌السلام که سال گذشته شاهد آن بودیم. این‌گونه فیلم‌های تاریخی هر چند سال یک‌بار نصیب سینمای ما می‌شوند، اما امسال چنین اثری در جشنواره حضور نداشت.

سینمای دفاع مقدس «لوکوموتیو فنی و هنری» سینمای ایران است

وی در ادامه به نقش سینمای دفاع مقدس پرداخت و آن را «لوکوموتیو فنی و هنری سینمای ایران» توصیف کرد و گفت: سینمای دفاع مقدس فارغ از بار ارزشی و محتوایی خود، به دلیل گستره تولید و نیازمندی‌های فنی و هنری گسترده، همواره پیشران حرکت سینمای کشور بوده است. هر سالی که این حوزه پررنگ‌تر بوده، این لوکوموتیو با قدرت بیشتری حرکت کرده و سینما را به جلو برده است.

این کارشناس حوزه فرهنگ و رسانه ادامه داد: معمولاً نخستین اتفاقات مهم فنی و هنری در همین سینما رخ داده است، چراکه شرایط خاص آن ایجاب می‌کند بودجه‌های بزرگ‌تری اختصاص یابد و امکان بهره‌گیری از فناوری‌های جدید فراهم شود. برای نمونه، ورود صدای دالبی به سینمای ایران با فیلم «دوئل» اتفاق افتاد که اثری دفاع مقدسی بود. همچنین برخی جلوه‌های ویژه و تجربه‌های فنی شاخص با آثاری چون «شام» ساخته حاتمی‌کیا یا «ارتفاع پست» وارد سینمای ایران شد.

وی با بیان اینکه این تحولات همواره به بدنه سینمای کشور کمک کرده است، اظهار داشت: امسال اگرچه از نظر کمیت آثار دفاع مقدسی کمبود جدی نداشتیم، اما از نظر تحرک سینمایی و نقشی که پیش‌تر ایفا می‌کردند، یعنی همان نقش لوکوموتیو فنی و هنری، شاهد اتفاق ویژه‌ای نبودیم.

حجت‌الاسلام پیشاهنگ درباره حال‌وهوای فیلم‌های دفاع مقدس در این دوره گفت: بسیاری از این آثار بیشتر فضایی شهری، ماقبل جنگ یا بیوگرافیک دارند و کمتر با آن فضای پرتحرک میدانی مواجه هستیم. به همین دلیل، اتفاق خاصی که بتواند جهشی فنی یا اجرایی در سینمای ایران ایجاد کند، در این بخش دیده نمی‌شود.

وی در ادامه به فیلم «کوچ» که به زندگی حاج قاسم سلیمانی می‌پردازد اشاره کرد و گفت: این اثر حال‌وهوایی نزدیک به یک مستند بیوگرافی با فضای روستایی و عشایری دارد؛ گویی با فیلمی درباره کوچ عشایر یا زندگی روستایی مواجه هستیم. البته از نظر مفهومی و مضمونی نکات برجسته‌ای در آن دیده می‌شود.

کارشناس حوزه فرهنگ و رسانه، افزود: برای مثال، در این فیلم بر حلال‌خوری پدر حاج قاسم تأکید می‌شود و بارها به لقمه حلال اشاره می‌شود تا نشان داده شود شکل‌گیری شخصیتی چون قاسم سلیمانی ریشه در بنیان‌های اخلاقی خانواده او دارد. این رویکرد از نظر فیلمنامه و پرداخت به ریشه‌ها، یک رشد محسوب می‌شود.

حجت‌الاسلام پیشاهنگ در ادامه سخنان خود تصریح کرد: از نظر مضمونی می‌توان نشانه‌هایی از رشد را در سینمای امسال مشاهده کرد، اما از منظر فنی و هنری انتظار می‌رود وقتی به سراغ سوژه‌ای در اندازه حاج قاسم می‌رویم، صحنه‌ها و سکانس‌هایی خلق شود که همچنان نقش لوکوموتیو سینمای ایران را ایفا کند و بتواند جریان‌ساز و پیش‌برنده باشد.

حضور پررنگ طلاب و روحانیون در جشنواره فیلم فجر

حجت‌الاسلام پیشاهنگ با اشاره به ویژگی‌های جشنواره امسال اظهار داشت: یکی دیگر از ویژگی‌های جشنواره امسال، حضور پررنگ طلاب و روحانیون در مقام کارگردان حرفه‌ای در این جشنواره بود. وی افزود: ما امسال دو فیلم در بخش داستانی و یک فیلم در بخش مستند داشتیم که کارگردان این آثار از جامعه حوزویان بودند.

وی ادامه داد: اتفاقاً در بخش مستند نیز سرکار خانم نجف‌زاده که از فارغ‌التحصیلان دانشکده صدا و سیمای قم و از فضلای حوزه علمیه خواهران هستند، توانستند سیمرغ بلورین مستند جشنواره فیلم فجر انقلاب اسلامی را به خود اختصاص دهند که این موضوع موجب افتخار است.

حجت‌الاسلام پیشاهنگ با اشاره به آثار بخش داستانی بیان کرد: دو فیلم دیگر در بخش داستانی داشتیم؛ یکی فیلم «غوطه‌ور» به کارگردانی آقای حکمی بود که کارگردان آن با لباس روحانیت در کاخ جشنواره حاضر شد و نفس حضورش با این لباس در مقام کارگردان حرفه‌ای، پیام خاصی را مخابره می‌کرد.

وی اضافه کرد: فیلم دیگر «حاشیه» به کارگردانی آقای محمدعلیزاده در جشنواره فیلم فجر به نظر من بسیار خوب درخشید، اما متأسفانه آن‌گونه که انتظار داشتیم مورد استقبال داوران قرار نگرفت. البته هر دو فیلم با چنین وضعیتی مواجه شدند.

کارشناس حوزه فرهنگ و رسانه، در ادامه تصریح کرد: درباره فیلم آقای علیزاده یعنی «حاشیه» می‌توانم بگویم فیلمی بسیار قدرتمند و دارای استانداردهای یک فیلم بین‌المللی بود که نقد و بررسی آن را در فضای دیگری به‌صورت مستقل دنبال خواهیم کرد. پیش از این نیز یادداشت نقد و بررسی آن منتشر شده است.

حجت‌الاسلام پیشاهنگ در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به سایر آثار جشنواره گفت: اگر بخواهیم از دیگر فیلم‌ها سخن بگوییم، در جشنواره چهل‌وچهارم دو ویژگی خاص را شاهد بودیم. نخست اینکه در جشنواره امسال فیلم‌هایی با نگاه مستقیم یا غیرمستقیم به حوادث اخیر سال حضور داشتند؛ هم موضوع جنگ دوازده‌روزه و هم بحث اعتراضات و اغتشاشاتی که در دی‌ماه اتفاق افتاد.

وی افزود: البته فیلمی که مستقیماً به اغتشاشات دی‌ماه اشاره کند نداشتیم، اما آثاری بودند که در داستان خود به نوعی موضوع اعتراضات و اغتشاشات را مطرح کرده و با این فضا مرتبط بودند.

این استاد حوزه ادامه داد: از فیلم «نیمه‌شب» آقای مهدویان گرفته تا فیلم «کافه سلطان» که در حاشیه جنگ دوازده‌روزه اتفاق می‌افتد و همچنین فیلم‌هایی مانند «گیس»، «اسکوت» و «اردیبهشت» به نوعی فضاهای مرتبط با نارضایتی عمومی را به نمایش می‌گذارند و درباره آن سخن می‌گویند.

وی در تبیین رویکرد این آثار اظهار داشت: برای مثال فیلم «گیس» سعی می‌کند شبهه‌زدایی کند و نگاهی به حقایق پشت‌پرده این دست اتفاقات داشته باشد. در مقابل، فیلم «اسکوت» به نوعی سیاه‌نمایی ضدسیستم دارد و دعوت به آنارشی می‌کند و آنارشی را تقدیس می‌کند؛ البته با صحنه‌های اکشن که می‌تواند برای مخاطب جذاب باشد و رأی بخشی از مخاطبان را نیز به دست آورد.

حجت‌الاسلام پیشاهنگ افزود: فیلم «اردیبهشت» نیز درباره برخی اتفاقات تلخی که در جامعه رخ می‌دهد، با دیالوگ‌های خاص اظهار نظرهایی دارد و تلاش می‌کند نظرگاه‌های مختلف درباره مسائل کشور را بیان کند. البته این فیلم نیز رویکرد خاصی دارد که به نظر من جای تأمل دارد و نوع نگاهی که مطرح می‌کند باید بار دیگر مورد بازبینی دست‌اندرکاران سینما قرار گیرد.

وی خاطرنشان کرد: مجموع این موارد حال‌وهوای جشنواره چهل‌وچهارم فیلم فجر انقلاب اسلامی را شکل می‌دهد.

حجت‌الاسلام پیشاهنگ در جمع‌بندی ارزیابی خود اظهار داشت: اگر بخواهیم یک قضاوت کوتاه داشته باشیم، جشنواره امسال نسبت به جشنواره‌های سال گذشته یا حتی سال قبل چندان دندان‌گیر نبود و مجموعه فیلم‌هایی که دیدیم حرکت رو به جلو و بالنده‌ای را برای سینمای ایران نشان نمی‌دهد.

حرکت‌های نو در برخی فیلم‌ها مثبت است اما جشنواره امسال ضعیف‌تر بود

وی ادامه داد: البته حرکت‌های کوچکی در برخی فیلم‌ها به دلیل تغییر نگاه‌ها یا تجربه‌های نو دیده می‌شود که مثبت است، اما در مجموع نمی‌توان امتیاز بالایی نسبت به جشنواره‌های قبلی به این دوره داد.

کارشناس حوزه فرهنگ و رسانه، در ادامه تأکید کرد: با توجه به اینکه انتظار می‌رود هر سال جشنواره بهتر از سال‌های قبل باشد، این افت یا حتی اگر خوش‌بینانه بگوییم درجا زدن، چندان قابل دفاع نیست و جامعه سینمایی، به‌ویژه مسئولان سینمای کشور، باید نسبت به این مسئله تأمل جدی داشته باشند.

حجت‌الاسلام پیشاهنگ در تشریح برخی حواشی مرتبط با جشنواره، با اشاره به وعده‌ای که سال گذشته در همین نشست مطرح شده بود، اظهار داشت: سال گذشته در پاسخ به پرسش جناب آقای بنی‌احمدی، بحثی درباره بخش‌های سانسورشده فیلم‌های سینمایی و سریال‌ها مطرح کردیم و وعده دادیم این مسئله به صورت قانونی مورد توجه قرار گیرد؛ چراکه این بخش‌ها گاهی بیش از سکانس‌های سانسورنشده برای آثار، مشتری و مخاطب جذب می‌کنند و حتی بیشتر دیده می‌شوند.

وی افزود: در همان جلسه قول دادیم این موضوع در قانون پیش‌بینی شود تا به صورت قانونی از آن جلوگیری شود. اکنون اعلام می‌کنم که به آن وعده عمل کردیم. در طول یک سال گذشته، با همکاری مجلس شورای اسلامی و مرکز تحقیقات اسلامی مجلس، در مسیر تدوین قانون وی‌او‌دی‌ها که موسوم به قانون ساترا یا به تعبیر دقیق‌تر «قانون حمایت و رسیدگی به تخلفات صوت و تصویر فراگیر» است، این بند را جانمایی کردیم.

حجت‌الاسلام پیشاهنگ ادامه داد: با مشورتی که به عنوان کارشناس در جلسات مجلس داشتیم، موضوع انتشار قطعات یا بخش‌های سانسورشده فیلم‌های سینمایی یا سریال‌ها به این قانون اضافه شد. بر اساس این بند، انتشار این بخش‌ها در هر شبکه اجتماعی یا هر بستری، چه متعلق به مالک فیلم باشد و چه غیرمالک، بر عهده مالک فیلم است و به عنوان تخلف دیده می‌شود و باید مراقبت شود که این بخش‌ها پخش نشود.

وی در تبیین ضرورت این اصلاح قانونی تصریح کرد: در یکی دو سال گذشته شاهد بودیم برخی فیلم‌ها تعمداً با تولید پلان‌ها یا سکانس‌هایی که مشخص بود طبق قوانین سانسور خواهد شد، نوعی بازارگرمی ایجاد می‌کردند و از همین سکانس‌های سانسورشده برای جذب مخاطب استفاده می‌کردند. هم خودِ سانسور شدن را دستاویز جذب مخاطب قرار می‌دادند و هم آن سکانس‌ها را منتشر می‌کردند؛ سکانس‌هایی که اتفاقاً بیشتر از خود فیلم دیده می‌شد.

چالش جدید در سینما و سریال‌های ایران

کارشناس حوزه فرهنگ و رسانه، خاطرنشان کرد: در چنین شرایطی، هدف قانون‌گذار از وضع مقررات و سپس حذف آن پلان‌ها یا سکانس‌ها مخدوش می‌شد و مقصود قانون‌گذار محقق نمی‌گردید، بلکه نتیجه‌ای معکوس حاصل می‌شد. این روش به صورت رسمی در حال جا افتادن بود و در فضای فیلم و سریال از آن با عنوان «سانسور مارکتینگ» یاد می‌کردند و در فضای کسب‌وکارهای تجاری نیز با عنوان «پلمب مارکتینگ» شناخته می‌شد.

وی افزود: برخی شرکت‌ها یا مجموعه‌ها تلاش می‌کردند با ایجاد پلمب یا حتی توقیف اثر خود از این شیوه بازاریابی استفاده کنند. خوشبختانه این موضوع در قالب طرح قانونی درآمده و در کمیسیون فرهنگی امضای لازم را گرفته است و اکنون باید در صحن مجلس به رأی گذاشته شود تا به قانون تبدیل شود.

حجت‌الاسلام پیشاهنگ در ادامه به دو موضوع دیگر در حاشیه جشنواره اشاره کرد و گفت: به نظر می‌رسد این دو مسئله نیز برآمده از خلأ قانونی است و لازم است مسئولان مربوطه ورود کنند تا این حوزه بی‌ضابطه نماند.

کارشناس حوزه فرهنگ و رسانه، در تشریح نخستین موضوع اظهار داشت: مسئله اول مربوط به رفتار یا کنش برخی سینماگران در خلال جشنواره یا حتی خارج از آن درباره نظام یا ملت ایران است. به دلیل خلأ قانونی موجود، سینماگر می‌تواند هر سخنی بگوید، مجموعه‌ای مانند صدا و سیما یا جشنواره فیلم فجر یا سایر جشنواره‌ها و حتی پرده‌های سینمای ایران را تحریم کند و پس از مدتی نیز به کار خود ادامه دهد، بدون اینکه پیامدی متوجه او شود.

وی تصریح کرد: این خلأ قانونی باعث شده دشمن به سینماگران ما، به عنوان افراد تأثیرگذار و سلبریتی‌ها، نگاه طمع داشته باشد و با تهدید یا تطمیع، آنان را به اظهار نظر یا تحریم وادار کند، در حالی که این رفتارها بدون بررسی یا عقوبت سپری می‌شود.

حجت‌الاسلام پیشاهنگ با اشاره به برخی مصادیق گفت: ما حتی سینماگری داریم که با توهین به قوانین کشور از کشور خارج می‌شود، در کشور دیگری فعالیت می‌کند، حتی قوانین آنجا را نیز نقض می‌کند یا ویدئوهایی در شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌کند که حاوی دهن‌کجی به ملت ایران و قوانین کشورش است، اما پس از مدتی بازمی‌گردد و دوباره فعالیت حرفه‌ای خود را از سر می‌گیرد؛ هم دستمزد می‌گیرد، هم بازی می‌کند و هم بر شهرت و تأثیرگذاری‌اش افزوده می‌شود.

وی افزود: این وضعیت در فضای مهندسی فرهنگی نمی‌تواند مطلوب باشد. به نظر می‌رسد هر فرد باید پاسخگوی رفتارها و گفتارهای خود باشد و باید تفاوتی میان کسی که به ملت ایران دهن‌کجی می‌کند با کسی که ملت ایران را عزیز می‌دارد، قائل شد. حتی اگر نظر فردی مطابق میل عموم مردم نباشد، نباید به دموکراسی دهن‌کجی کند یا علیه ملت خود بشورد.

کارشناس حوزه فرهنگ و رسانه، تأکید کرد: البته من قائل به تنبیه‌های سخت و بازدارندگی‌های شدید نیستم، اما این تفاوت‌ها باید دیده شود. کسی که همواره با ملت ایران است، مستحق حمایت بیشتر از سوی ملت و نمایندگان ملت است. در مقابل، فردی که به ملت ایران توهین می‌کند یا با دشمنان ملت ایران هم‌صدایی می‌کند یا در برخی حوادث زمینه‌سازی رسانه‌ای انجام می‌دهد، باید نسبت به اقدام خود پاسخگو باشد، فارغ از جایگاهش.

وی خاطرنشان کرد: هرچه جایگاه فرد بالاتر و اثرگذاری او در جامعه بیشتر باشد، تبعات و عواقب سخنان و اقداماتش، به‌ویژه در فضای رسانه و فضای مجازی، باید سنگین‌تر تلقی شود.

حجت‌الاسلام پیشاهنگ در ادامه به خلأ قانونی دیگری اشاره کرد و گفت: مسئله دیگر مربوط به سینمای دینی و حضور دینداران یا نمایندگان دین در عرصه سینماست. امسال حضور سه سینماگر حوزوی را در جشنواره فیلم فجر داشتیم، اما متأسفانه هیچ کنش جدی از سوی نهاد حوزه در مقام حمایت از این مبلغان سینمایی دین مشاهده نکردیم.

وی افزود: در مقابل، بعضاً فیلم‌هایی را دیدیم که نسبت به دین تعرض داشتند؛ چه به صورت اهانت به ارزش‌های دینی و چه در قالب نشر خرافه یا ترویج اعتقادات نادرست به نام دین و ایمان. با این حال، واکنش رسمی و جدی از سوی حوزه‌های علمیه، به عنوان متولی دین در جامعه، مشاهده نشد.

کارشناس حوزه فرهنگ و رسانه، با بیان اینکه یکی از دلایل این وضعیت می‌تواند خلأ قانونی باشد، اظهار داشت: در ساختار رسمی دستگاه‌های نظام، تکلیف مشخصی بر عهده حوزه‌های علمیه گذاشته نشده است. ممکن است مسئولیت‌هایی به نهادهایی مانند دادگاه انقلاب، دادگاه مطبوعات، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان سینمایی یا ساترا سپرده شده باشد، اما جایگاه حوزه باید در قانون تصریح شود.

وی تأکید کرد: لازم است جایگاه قانونی و اعتبار رسمی برای جامعه حوزویان تعریف شود تا بتوانند در این زمینه هم ورود حاکمیتی و هم ورود فرهنگی داشته باشند.

حجت‌الاسلام پیشاهنگ در بخش دیگری از سخنان خود به خلأ ساختاری در درون حوزه اشاره کرد و گفت: ممکن است بخشی از مشکل، ناشی از خلأ در داخل خود نهاد حوزه باشد. اگر حوزه بخواهد به صورت رسمی به این موضوعات ورود کند، مشخص نیست کدام بخش متکفل مسئله است؛ آیا روابط عمومی حوزه باید اظهار نظر کند، سخنگو پیام بدهد، دفتر ریاست حوزه موضع‌گیری کند، شورای سینمای حوزه نظر بدهد یا معاونت تبلیغ و سایر بخش‌ها؟

وی ادامه داد: سازوکار دقیق مشخص نیست و تکلیف روشنی تعیین نشده است. هیچ مجموعه‌ای در درون حوزه خود را موظف نمی‌داند که همه فیلم‌های جشنواره را ببیند، نظر کارشناسی ارائه دهد، با هیئت داوران وارد گفت‌وگو شود، جایزه‌ای اعطا کند یا در فرآیند داوری حضور رسمی داشته باشد.

کارشناس حوزه فرهنگ و رسانه، تصریح کرد: این مسئله هم ناشی از نبود دغدغه و هم ناشی از اشکال ساختاری است که باید برطرف شود. تا زمانی که این اشکال ساختاری در درون حوزه حل نشود، نمی‌توان از نظام انتظار داشت که حوزه و حوزویان را در این عرصه به رسمیت بشناسد.

وی در پایان خاطرنشان کرد: تا زمانی که جایگاه قانونی و ساختاری حوزه در عرصه سینما مشخص نشود، نمی‌توان انتظار داشت فضای سینمای کشور به سطح تعالی مورد انتظار برسد.