منشور روحانیت؛ منشوری برای دیروز، امروز و فردا

حجت‌الاسلام محمدعلی لیالی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، در گفت‌وگو با خبرنگار گروه سیره امامین انقلاب خبرگزاری رسا با اشاره به فرارسیدن سالروز صدور منشور روحانیت از سوی حضرت امام خمینی(ره)، این پیام تاریخی را سندی راهبردی برای گذشته، حال و آینده حوزه‌های علمیه توصیف کرد و گفت: منشور روحانیت را باید وصیت‌نامه اختصاصی امام خمینی برای روحانیت دانست؛ متنی که در ماه‌های پایانی عمر شریف ایشان صادر شد و بیانگر دغدغه‌های عمیق امام درباره هویت، رسالت و آینده حوزه‌های علمیه است.

وی با بیان اینکه این منشور در سوم اسفند سال ۱۳۶۷ و در آستانه دهمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی صادر شد، افزود: شرایط صدور این پیام بسیار حساس و تعیین‌کننده بود. یک دهه از استقرار نظام جمهوری اسلامی گذشته و کشور دوران سخت دفاع مقدس را پشت سر گذاشته بود. پذیرش قطعنامه ۵۹۸ و ورود به فضای پس از جنگ، کشور را در آستانه مرحله‌ای جدید از بازسازی و بازتعریف اولویت‌ها قرار داده بود. در چنین فضایی، امام نسبت به برخی جریان‌ها و تحلیل‌های نادرست در درون نظام و حوزه‌های علمیه احساس نگرانی جدی داشتند.

منشور روحانیت؛ هویت‌نامه روحانیت در عصر انقلاب

عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی ادامه داد: منشور روحانیت در واقع خطاب به همه سطوح روحانیت است؛ از طلاب جوان و فضلای حوزه گرفته تا مراجع عظام تقلید، ائمه جمعه و جماعات و مدیران حوزه‌های علمیه. امام در این پیام، جایگاه تاریخی روحانیت را یادآور می‌شوند و در عین حال نسبت به تهدیدهایی که این جایگاه را تهدید می‌کند هشدار می‌دهند. به تعبیر دقیق‌تر، این منشور نوعی هویت‌نامه برای روحانیت در عصر انقلاب اسلامی است.

حجت‌الاسلام لیالی با اشاره به دغدغه‌های امام در این پیام تصریح کرد: یکی از محورهای مهم منشور روحانیت، تبیین هویت مردمی روحانیت است. امام تأکید می‌کنند که روحانیت همواره تکیه‌گاه محرومان، مستضعفان و پابرهنگان بوده و هیچ‌گاه وابسته به اشرافیت و سرمایه‌داران زالوصفت نبوده است. یادآوری تقدیم شهدای فراوان از میان روحانیان در دوران انقلاب و دفاع مقدس، در همین راستاست؛ اینکه روحانیت هزینه داده و خون داده و در صف مقدم دفاع از اسلام و نظام اسلامی حضور داشته است.

وی با بیان اینکه امام در این منشور از خطر نفوذ در حوزه‌های علمیه سخن می‌گویند، خاطرنشان کرد: از نگاه امام، دو خطر جدی حوزه‌ها را تهدید می‌کند؛ نخست خطر تحجر و مقدس‌مآبی و دوم خطر اسلام آمریکایی و جریان‌های لیبرال و سکولار. امام تعبیر بسیار تندی درباره مقدس‌نمایان و متحجران به کار می‌برند و آنان را مارهای خوش‌خط و خال می‌نامند؛ یعنی کسانی که با ظاهری دینی اما با باطنی منحرف، می‌توانند ضربه‌های جبران‌ناپذیری به حوزه وارد کنند.

هشدار امام نسبت به تحجر و اسلام آمریکایی

حجت الاسلام لیالی ادامه داد: تحجر به معنای فهم قشری و غیرزمان‌شناس از دین است. امام با چنین رویکردی مخالف بودند و بر پویایی فقه و توجه به مقتضیات زمان و مکان تأکید داشتند. از سوی دیگر، جریان اسلام آمریکایی نیز که دین را از سیاست جدا می‌کند یا آن را در خدمت منافع قدرت‌های استکباری قرار می‌دهد، از دیگر نگرانی‌های امام در این منشور است. تجربه تلخ واگذاری برخی مسئولیت‌ها به عناصر لیبرال در ابتدای انقلاب، در ذهن امام باقی مانده بود و ایشان صراحتاً نسبت به تکرار آن هشدار می‌دهند.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با اشاره به فضای سیاسی آن مقطع گفت: در سال‌های پایانی دهه اول انقلاب، برخی تحلیل‌های نادرست درباره جنگ، جهاد، شهادت و دستاوردهای انقلاب مطرح می‌شد که امام نسبت به آنها موضع گرفتند. حتی در منشور روحانیت، امام از برخی تحلیل‌های غلط ابراز تأسف می‌کنند و از مردم عذرخواهی می‌نمایند. این اقدام نشان‌دهنده صداقت و مسئولیت‌پذیری رهبری انقلاب است که در برابر مردم خود را پاسخگو می‌دانستند.

وی افزود: منشور روحانیت را باید در بستر جریان‌شناسی درون‌حوزوی نیز تحلیل کرد. امام از اسلام ناب محمدی به عنوان مسیر اصیل انقلاب یاد می‌کنند و در مقابل، از جریان‌هایی نام می‌برند که با ظاهری دینی اما در عمل در برابر خط امام ایستاده‌اند. اشاره به انجمن حجتیه و کسانی که امام آنان را «ولایتی‌های بی‌ولایت» می‌نامند، در همین چارچوب است. به باور امام، این جریان‌ها در طول مبارزه نه تنها همراه نهضت نبودند، بلکه گاه مانع حرکت انقلابی روحانیت نیز می‌شدند.

حجت‌الاسلام لیالی با بیان اینکه امام در این منشور به مسئله ارتداد و ماجرای سلمان رشدی نیز اشاره می‌کنند، گفت: حساسیت حوزه‌های علمیه نسبت به توهین به مقدسات و مقابله با جریان‌های ضد دینی، بخشی از رسالت تاریخی روحانیت است. امام تأکید دارند که حوزه‌ها باید نسبت به این تهدیدها هوشیار باشند و اجازه ندهند جریان‌های معاند، باورهای دینی مردم را هدف قرار دهند.

وی در ادامه با تأکید بر اینکه منشور روحانیت صرفاً یک متن هشداردهنده نیست، اظهار داشت: این منشور در عین حال سندی امیدبخش و آینده‌نگر است. امام اختلاف سلیقه میان طلاب و روحانیان را امری طبیعی و حتی ضروری می‌دانند، اما تأکید می‌کنند که این اختلاف‌ها نباید به تفرقه و دشمنی منجر شود. تنوع دیدگاه‌ها اگر در چارچوب اصول و تعهد به اسلام ناب و ولایت فقیه باشد، می‌تواند به پویایی حوزه کمک کند.

بازخوانی منشور روحانیت؛ ضرورتی راهبردی برای امروز حوزه‌ها

عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی تصریح کرد: امروز نیز پس از گذشت سال‌ها از صدور این منشور، بسیاری از هشدارهای امام همچنان موضوعیت دارد. ما همچنان با جریان‌های متحجر و قشری‌نگر مواجه هستیم و از سوی دیگر، قرائت‌های سکولار و لیبرالی از دین تلاش می‌کنند نقش اجتماعی و سیاسی روحانیت را کمرنگ سازند. در چنین شرایطی، بازخوانی منشور روحانیت یک ضرورت راهبردی برای حوزه‌های علمیه است.

وی افزود: یکی از تأکیدات مهم امام در این منشور، ضرورت ارتباط مستمر روحانیت با مردم است. روحانیت از میان مردم برخاسته و باید در کنار مردم بماند. اگر این پیوند تضعیف شود، هویت تاریخی روحانیت نیز آسیب می‌بیند. حوزه‌های علمیه باید شیوه‌های ارتباطی خود را متناسب با شرایط جدید بازتعریف کنند و با بهره‌گیری از ابزارهای نوین، پیام دین و انقلاب را به نسل‌های جدید منتقل سازند.

حجت الاسلام لیالی با اشاره به مسئولیت نهادهای حوزوی گفت: لازم است منشور روحانیت به صورت گسترده در قالب نشست‌های علمی، کرسی‌های نظریه‌پردازی، مناظرات و تولید آثار پژوهشی مورد بررسی قرار گیرد. نگارش کتاب‌ها و مقالات تحلیلی درباره این منشور می‌تواند به تعمیق فهم طلاب از رسالت تاریخی‌شان کمک کند. این متن نباید صرفاً در مناسبت‌ها یادآوری شود، بلکه باید به عنوان یک سند بالادستی و راهبردی در برنامه‌ریزی‌های حوزه مورد توجه قرار گیرد.

وی در پایان خاطرنشان کرد: منشور روحانیت سندی جامع، دقیق و تاریخی درباره جایگاه روحانیت و دستاوردهای آن در گذشته و نیز تهدیدهای پیش‌روست. اگر حوزه‌های علمیه این منشور را سرلوحه عمل خود قرار دهند، می‌توانند همچنان پرچمدار اسلام ناب محمدی و مدافع حقوق محرومان باشند و در برابر نفوذ، تحجر و انحراف ایستادگی کنند. امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند بازخوانی و تبیین این منشور هستیم تا روحانیت بتواند رسالت خود را در مسیر انقلاب اسلامی با قوت و بصیرت ادامه دهد.