مهندسی صبر و ثبات؛ کلید عبور از گردنه‌های دشوار با رویکردی قرآنی

به گزارش خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، عبور از پیچ‌های تاریخی و گردنه‌های دشوار، همواره یکی از ملزومات طی مسیر تعالی و پیشرفت جوامع بوده است. امروزه، ملت بزرگ ایران در شرایطی قرار دارد که دشمنان با بهره‌گیری از ابزارهای مختلف جنگ ترکیبی و اقتصادی، تلاش می‌کنند با ایجاد یاس و ناامیدی در افکار عمومی، اراده‌ی پولادین ملت را در هم بشکنند. در این میان، رسالت خطیر مبلغان دینی و نخبگان انقلابی بیش از پیش نمایان می‌شود؛ آنان باید با هوشمندی و تکیه بر آموزه‌های اصیل قرآنی، نهضتی برای «مهندسی صبر و ثبات» در جامعه راه بیندازند. صبری که نه به معنای انفعال و تسلیم در برابر مشکلات، بلکه برای مقاومت فعال و پویایی در مسیر رسیدن به قله‌های سعادت است. در فصل سوم، با رویکردی تحلیلی و مستند از آیات نورانی قرآن کریم و روایات معصومین (علیهم‌السلام)، به تبیین راهکارهای عملی برای عبور از این گردنه و تبدیل تهدیدها به فرصت رشد می‌پردازیم تا با درک صحیح از «قانون هزینه» و «سنت الهی آزمایش»، گام‌های خود را محکم‌تر در جهت حفظ استقلال و امنیت کشور برداریم.

 

 

یکی از چالش‌های اصلی مبلغان و دلسوزان انقلاب در شرایط دشوار اقتصادی و اجتماعی، دعوت مردم به «صبر» است. اگر این دعوت هوشمندانه نباشد، ممکن است مخاطب تصور کند گوینده از درد و رنج مردم بی‌خبر است یا «جایش گرم است». مهندسی صبر به معنای تبیین دقیق جایگاه صبر در نقشه‌ی پیشرفت، تفکیک انواع صبر و ارائه راهکارهای عملی برای حفظ ثبات ذهنی و اجتماعی است.

 

 

اولین گام در مهندسی صبر، اصلاح ذهنیت مخاطب نسبت به واژه صبر است. در فرهنگ عمومی گاهی صبر به معنای تحمل ذلت و انفعال فهمیده می‌شود، در حالی که در منطق قرآنی، صبر موتور محرک حرکت است.

 

الف) صبر انفعالی (مذموم): این نوع صبر به معنای دست روی دست گذاشتن، تسلیم شدن در برابر مشکلات، و پذیرش وضعیت موجود با ناامیدی است. این حالت در واقع «جزع» و «بی‌تابی» پنهان است که لباسی از سکوت پوشیده و نتیجه‌ای جز ذلت ندارد.

 

ب) صبر انقلابی و فعال (ممدوح): صبر در این معنا یعنی «مقاومت و پایداری در مسیر رسیدن به هدف». این همان صبری است که قرآن کریم با تعبیر «فَاصْبِرْ صَبْرًا جَمِیلًا» (معارج: ۵) از آن یاد می‌کند. صبر جمیل، صبری است که در آن یاس و شکایت به غیر خدا وجود ندارد و با پویایی همراه است.

 

صبری است که با شکایت به خلق خدا و از دست دادن امید همراه نباشد. این صبر مانند استقامت کوهنوردی است که در سربالایی تند و نفس‌گیر نهایی، با وجود خستگی مفرط، به جای نشستن، گام‌هایش را محکم‌تر برمی‌دارد.

 

مثال کاربردی (تمثیل اقتصادی): تصور کنید فردی تمام سرمایه نقد خود را برای ساخت خانه‌ای هزینه کرده است. هرچه زمان می‌گذرد و پروژه پیشرفت می‌کند، نقدینگی در جیب او کمتر می‌شود و فشار مالی بیشتر حس می‌شود. اما آیا او فقیرتر شده است؟ خیر! پول نقد او تبدیل به «سرمایه ملکی» و «دیوار و سقف» شده است.

 

در مسیر انقلاب و پیشرفت کشور نیز چنین است. ممکن است امروز فشار معیشتی (کاهش نقدینگی و انرژی) را حس کنیم، اما باید ببینیم این هزینه صرف چه چیزی شده است؟ صرف استقلال، امنیت، قدرت بازدارندگی و زیرساخت‌هایی که آینده را می‌سازد. نباید فقط به «جیب خالی» نگاه کرد، بلکه باید به «دیوار ساخته شده» (پیشرفت‌ها و دستاوردها) نگریست.

 

 

یکی از سنت‌های الهی و قوانین طبیعی این است که سخت‌ترین و نفس‌گیرترین لحظات، دقیقاً لحظات پیش از فتح قله است.

 

تحلیل وضعیت موجود با نگاه «نزدیکی به قله»: وقتی کوهنورد در دامنه کوه است، انرژی زیادی دارد و شیب ملایم است. اما هرچه به قله نزدیک‌تر می‌شود:

 

۱. اکسیژن کمتر می‌شود (فشار محیطی).

۲. شیب تندتر می‌شود (سختی مسیر).

۳. انرژی بدن تحلیل می‌رود (احساس ضعف جسمی).

 

آیا این نشانه‌ی شکست است؟ خیر! این دقیقاً نشانه‌ی نزدیک شدن به هدف است. اگر کوهنورد در این لحظه فقط به «خستگی پاهایش» و «تنگی نفسش» تمرکز کند، ناامید می‌شود و برمی‌گردد. اما اگر سرش را بالا بگیرد و «قله» را ببیند که چقدر نزدیک است، انرژی دوباره می‌گیرد.

 

مستند قرآنی: خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ» (ای کسانی که ایمان آورده‌اید! صبر کنید و یکدیگر را به صبر و مقاومت سفارش کنید و مرزداری کنید و از خدا پروا نمایید، باشد که رستگار شوید.) (آل عمران: ۲۰۰) این آیه نشان می‌دهد که صبر فردی کافی نیست (اصْبِرُوا)، بلکه باید صبر اجتماعی و هم‌افزایی در صبر (صَابِرُوا) داشت تا به فلاح و پیروزی رسید.

 

 

خداوند متعال در قرآن به صراحت اعلام کرده است که ادعای ایمان بدون پرداخت هزینه و پس دادن امتحان، پذیرفته نیست. این سنت قطعی الهی برای خالص‌سازی صفوف مؤمنان و رشد آن‌هاست.

 

آیه اول: توهم ایمان بدون امتحان «أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ * وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْكَاذِبِينَ» (آیا مردم گمان کردند همین که بگویند: «ایمان آوردیم»، به حال خود رها می‌شوند و آزمایش نخواهند شد؟! ما کسانی را که پیش از آنان بودند آزمودیم (و این‌ها را نیز می‌آزماییم)؛ باید علم خدا درباره کسانی که راست می‌گویند و کسانی که دروغ می‌گویند، تحقق یابد.) (عنکبوت: ۲-۳)

 

آیه دوم: ابزار آزمایش (ترس، گرسنگی، زیان مالی و جانی) «وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ» (قطعاً همه شما را با چیزی از ترس، گرسنگی، و کاهش در مال‌ها و جان‌ها و میوه‌ها، آزمایش می‌کنیم؛ و بشارت ده به استقامت‌کنندگان!) (بقره: ۱۵۵)

 

تحلیل: خداوند می‌فرماید ما شما را با «نقص در اموال» و «گرانی» و «مشکلات» امتحان می‌کنیم. چرا؟ تا «صبران» مشخص شوند. در دل این سختی‌هاست که انسان تربیت می‌شود، عیار ایمانش بالا می‌رود و شایستگی دریافت نصرت الهی را پیدا می‌کند. مومن واقعی کسی است که در این کوره‌ها ذوب نمی‌شود، بلکه فولاد آب‌دیده می‌شود.

 

 

یک اصل عقلی و دینی وجود دارد که اگر کسی در مسیر حق هزینه نکند و ایستادگی نورزد، مجبور خواهد شد چندین برابر آن هزینه را در مسیر باطل و ذلت بپردازد.

 

امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) می‌فرمایند: «مَنْ تَرَكَ الْجِهَادَ أَلْبَسَهُ اللَّهُ الذُّلَّ وَ فَقْرَ الْمَعِيشَةِ وَ مَحْقَ الدِّينِ» (هر کس جهاد (و تلاش در راه خدا) را ترک کند، خداوند لباس ذلت بر او می‌پوشاند و دچار فقر و تنگی معیشت می‌شود و دینش نابود می‌گردد.) (نهج‌البلاغه، خطبه ۲۷)

 

این حدیث شریف به صراحت بیان می‌کند که فرار از سختیِ مبارزه و مقاومت، به «آسایش» ختم نمی‌شود، بلکه به «فقر» و «ذلت» منتهی می‌گردد. تاریخ نشان داده ملت‌هایی که از ترس هزینه مقاومت، تن به سازش دادند، هم منابعشان غارت شد، هم عزتشان پایمال گردید و هم امنیتشان از دست رفت.

 

پس صبر و ایستادگی، کم‌هزینه‌ترین و پرسودترین راه است. اجر اخروی این صبر نیز بی حساب است.

 

«إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُم بِغَيْرِ حِسَابٍ» «همانا صابران پاداش خود را بی‌حساب (و کامل) دریافت خواهند کرد.» (زمر: ۱۰)

 

 

مؤمن در هیچ شرایطی در بن‌بست گیر نمی‌کند. این وعده قطعی خداست. اگر راه زمینی بسته شود، راه آسمان باز است و اگر اسباب ظاهری قطع شود، مسبب‌الاسباب کارساز است.

 

راهکار اول: نماز و صبر «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ» «ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از صبر (روزه و استقامت) و نماز کمک بگیرید! (زیرا) خداوند با صابران است.» (بقره: ۱۵۳) صبر و نماز دو بال پرواز برای خروج از فشارها هستند. صبر نیروی درونی را تقویت می‌کند و نماز اتصال به منبع قدرت بی‌پایان الهی را برقرار می‌سازد.

 

راهکار دوم: تقوا، کلید گشایش «وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا * وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ» «و هر کس تقوای الهی پیشه کند، خداوند راه نجاتی برای او قرار می‌دهد و او را از جایی که گمان ندارد روزی می‌دهد.» (طلاق: ۲-۳) این آیه شاه‌کلید مهندسی صبر است. شرط خروج از بن‌بست، «تقوا» است؛ یعنی حتی در شرایط سخت اقتصادی، دست به حرام نزنیم، احتکار نکنیم، گران‌فروشی نکنیم و ناامید نشویم. خداوند تضمین کرده که برای چنین فردی «مخرج» (راه خروج) و «رزق بی‌گمان» قرار دهد.

 

 

نقش مبلغ و نخبگان جامعه در این شرایط، ایجاد «ثبات ذهنی» است. دشمن می‌خواهد با ایجاد «ترس از آینده» و «هراس از فقر»، مردم را به رفتارهای هیجانی (مثل هجوم به بازار ارز و کالا) وادارد.

 

تذکر مهم: آرامش بازار و جامعه، اول از آرامش ذهن من و شما شروع می‌شود. اگر ذهن مردم آرام شود، رفتار اقتصادی‌شان نیز منطقی خواهد شد.

 

 

برای مقابله با ترس از فقر و رزق، باید این آیه را دائماً یادآوری کرد: «وَ مَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا وَ يَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَ مُسْتَوْدَعَهَا كُلٌّ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ» «هیچ جنبنده‌ای در زمین نیست مگر اینکه روزی او بر خداست! او قرارگاه و محل نقل و انتقالش را می‌داند؛ همه این‌ها در کتاب آشکاری ثبت است.» (هود: ۶)

 

وقتی باور کنیم روزی‌رسان خداست و او ضمانت کرده، التهاب و حرص و ولع برای انبار کردن کالا یا تبدیل دارایی‌ها از بین می‌رود و ثبات به جامعه باز می‌گردد.

 

 

تبیین صحیح: صبر را به معنای «حرکت به سوی قله با وجود خستگی» معنا کنید، نه نشستن و تحمل کردن.

دیدن دستاوردها: هزینه داده شده (سختی معیشت) را در برابر سرمایه به دست آمده (عزت، امنیت، استقلال) قرار دهید (مثال ساخت خانه).

هشدار هوشمندانه: یادآوری کنید که هزینه تسلیم و فرار، بسیار بیشتر از هزینه ایستادگی است (سنت استدراج و ذلت).

تزریق امید: با استناد به آیات وعده و نصرت (مثل «ان مع العسر یسرا» و «من یتق الله...»)، بن‌بست‌نمایی دشمن را بشکنید.